..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
Hata! Klavye bal deil. Devam etmek iin F11'e basn...
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > Bilimsel > Felsefe > Bayram Kaya




22 Ocak 2020
Tarihsel 1  
Bayram Kaya
Okur unu iyi bilmelidir. Tarih salt gemiten oluan (ibaret) bir olgu ve olay deildir. Tarih hem olgudur. Hem yaanandr. Hem yaanacak olan olaylardr. Gemitir. imdidir. Her an ile gelecektir. Tarih, geen, gemekte olan ve geecek olandr. Tarih yaayandr! Ama yle yaayandr ki gemiiyle lm ama bugnde. Bugn ile yaayan ama sizin dnzdadr. Sizin dnzda hem gemi ile lm hem imdi ile domu hem de az sonras iin srekli gebelik ile srekli doacak olandr.


:AABC:
Okur unu iyi bilmelidir. Tarih salt gemiten oluan (ibaret) bir olgu ve olay deildir. Tarih hem olgudur. Hem yaanandr. Hem yaanacak olan olaylardr. Gemitir. imdidir. Her an ile gelecektir.

Tarih, geen, gemekte olan ve geecek olandr. Tarih yaayandr! Ama yle yaayandr ki gemiiyle lm ama bugnde. Bugn ile yaayan ama sizin dnzdadr. Sizin dnzda hem gemi ile lm hem imdi ile domu hem de az sonras iin srekli gebelik ile srekli doacak olandr.

Bunlarn tm elikidir. Gemii ile lm olan; hatta balang koulu olmakla imdi yok olan lm bir gemi durum imdi ile bugn nasl Yaar? Atmosfersiz gemiimiz imdi atmosferleydi. Oksijensiz bir gemiimiz imdi oksijenleydi.

Yani bu durumda biri dierinin lmn yayordu. Dieri de yeni yaamlar yeni olaylar belirliyordu. Bugn yaayan bir ey, nasl olur da doacak olandr? u hlde tarih bilinen alglarmz da aan bir elikidir.

Bu trden var olup, yok olan; doan, domakta olan, doacak olan, geri izleri sadece biz tamyorduk. rnein yer katmanlar iinde ferromanyetik zellii olan demir en eski katmanlarda kutuplama nedenle dnyann kutupsal zelliine gre diziliydi.

Oysa daha st katmanda demir oksitli katlardaki demir de kutuplama iinde dizilme zellikler yoktu. Ya da ferromanyetik demir tozlar nasl vardlar? Drt milyar yl ncesinin katlarnda demir oksit niye yoktu? Demirin oksijenle bileimi demir oksitti. Oksitli demir tozlar ve oksitli demir tozlar bize dnya atmosferinin oksijenli ve oksijensiz durumlarn aklyordu.

Tarih bir ucuyla ayaklar henz sk sk yere basan ayanzn altnda olup bitenleydi. Tarihin bir ucu atlan adm olarak atlan adm yere basacak hamle ile havada yere doru ayanzla imdidir. Dier bir ksm da admnzn gerisinde kalan geri izlerdir. Her admn izi birbirine gre milim milim almadr.

Bu admlar biyo sosyal srelerden geerek reten toplumsal yap ile akln almayaca boyuttadr. Bu boyut ve tarih; ancak kolektif akln anlayp kavrayaca hz ile tarih sel nicelim olana dnmtr. Bu sre gemi ile imdi iinde tarihin insana, insann da tarihe katksdr. Yarn, olaslkla ayn; ama yine de bilinemezdir.

Kukusuz gemi; olgu, olay ve imdisiyle, olmakta olana bir referanstr. Gemii ortaya koyan kimi evre koullar imdi ortada olmayan evresel balang koullardr. Oksijen hem nesneleri oksitler hem de paralar. rnein, organik bileikler mazi de oksijensiz atmosfer srelerinin rn olmakla paralanmadan oluup hayatta kalabilmilerdir. Oysa bu organik bileikler o ortamda olumasalard bugnk oksijenle soluyan organikler olas bile deildir. Siz imdi olmayan ve olmakta olan srecin gemiiyle ve gelecein inasyla buradasnz.

Yine bir rnek verecek olursak bizler Urey Efekti denen sre kavranmas iinde hem gemiteki oksijensiz dneminin zmleme srelerini; hem de imdiki oksijenli dnemin zmleme srelerini bir arada tamakla, zamann topakl, dm veya kavak yapsn imdi iinde gemiiyle kavrarz.

Unutmayn bu tarih iindeki gemile bakteri hem hayatn nedenidir. Hem de imdiki yaam iinde bakteriler lmn nedenidirler. nsan gemiteki biyo kimyasal oluumun davranlaryladr.

rnein; onlarca rnek gibi kandaki hemoglobinin veya alyuvarlarn vcudumuz iinde artmas ve alyuvarlarn azalmasnn, davranlarmz zerindeki (biyo kimyasal) etkisini bilmeyen yoktur sanrm.

Ha keza biyo kimyasal zmleme srelerini veren alyuvar sreci de davranmzn belirlenmesini ortaya koyan biyo kimyasal zl onlarca biimleyicilerden sadece birisi olan bir biyo kimyasaldr.

Her ey zddyla vard. Gemi gelecei ile vard. Ztlar ayn anda hem birbirini belirleyen hem de birbiri ile belirlenendirler.

Gemi, kendi kesikli sreklilii iindeki olgu ve olaylaryla ve kendi kesikli sreklilii iindeki yaam balatan bir ksm olgu ve olaylaryla, kesikli srekliliin ve yaamn hayata balad andan itibaren gelecek belirleneniyledir. Gemi gelecei belirler. Gelecek te, gemiiyle imdi buradadr.

Yaam; hayat olgu klan bir ksm gemiti. Ve hayatn bir adm sonras iinde geilen yol sreleriyle hayat; kendisinin yeni yol eylemleriyle ve evresiyle birlikte kendi yeni admn atacakt. Her adm da imdiyi ve gelecei belirleyecekti. Hayat hem gemiti. Yani tarihseldi. Hem imdiydi. Hem gelecekti.

Bu kabilden olan tarihsel olan ve tarihsel belirlemelerden birisi de asla davransal etkisinden kurtulamayacamz etkilerden birisi de biyo kimyasal srelerdi. Bir ey kendisiyle ayn kalmayacakt. Hem kendi kalmak. Hem kendi kalamamak. eliki buradayd. Yani hayat her admda yeni bir ina olmas nedenle hayat, sadece biyo kimyasal adm iinde, istese de kalmayacakt.

Fakat hayat kendi belirleyeni olan biyo kimyasal etkilerle kalmad gibi hayat gelien deien dnen yeni noktalar bile biyo kimyasal etkiler nedenleydi. Biyo kimyasal belirlenmenin iinde ahlak yoktu. Ahlak iinde biyo kimyasal eler barndrmayan bambaka dzey ve dzlemin rndr.

Ahlak da ele verecek olan yaam; bizim trmz zerinde altta biyo kimyasal belirlenimle, dta da kii-kiiler aras yardmlaan para olgu ve olaylarla; eksiini tamamlayan sosyal olula ortaya kondu. Kolektif birim zamanl reten ilikiler iinde zellikle de kleci dnemin kleci ilikileriyle ortadayd.

Sosyal olu, ahlak vs. asla biyo kimyasal sreler deildi. Ama bu sreler biyo kimyasal srelerleydi. Biyo kimyasal sreler olmasayd ortaya konacak olan sosyal sre, ahlak, vicdan vs. de olmayacakt. zmleme sreleriniz biyo kimyasal srelerdi. Biyo kimyasal sreler dta enerji girdisini n gren durumlard.

Dtan enerji salayan sreleriniz de kendi dndaki nedenlerle kii-kii veya kii-kiiler aras yardm iinde olunma ortamyd. Yardmlama olay da ayn sonuca odaklaan birleimin senkron hareketiydi. Bileen senkron, ayn sonutan yararlanma ortaya koymakla sosyal olutu. Edimsel kltrd.

yi bir analiz yapldnda kltr, temelde biyo kimyasal gdenle oluan bir dizi olgu ve olaydr. Ama kltrn hibir yerinde biyo kimyasal sreleri grmeniz de olanakl deildir.

Kltr de sosyal olu gibi hibir biimde biyo kimyasal srelere indirgenemez. Ama kltr de biyo kimyasal sreler olmadan anlalr deildir. Her durumla oluan ilikiler yeni olan benzersiz olan veriyordu. Durum ve belirmeler aras iliki ortaya konmazsa karmaklk ortaya kmyordu.

yle bir rnek vereyim. Su ve cam kendileri olan durumla sudaki zellikler camdaki dzgnlk ve kristal yapy ortaya koyan, suyu ve cam ortaya koyan nesnelerin hibirinden deildi. Cam ve suyu ortaya koyan nesnelerin giriimiyle oluan ilikindi, karmaklkt. Karmaklaan sreler iinde sonucun neden gibi nedenin de sonu gibi davranabildiini unutmayn ltfen. Tpk kolektif etki gibi.

Kltr, kolektif birim zamanl sre durumun dzenleyici, kolektif birim zaman yeniden ve yeniden ortaya karc edimsel tutumu olmakla kolektif birim zamann renilmi bir kotarcsdr. Kolektif birim zamanl sre durum da reten ilikinin, kolektif akln, kolektif yetenein, kolektif gcn vs. kotarcsdr.

Yani kltr kolektif birim zamanl sre durum iinde kolektif birim zamann hem belirleyeni hem de belirlenenidir. Yani kolektif birim zamann; vicdan, ahlak, adalet gibi karmaan sreleri vardr. retim hareketi, ahlak, vicdan gibi bantlarn geri iz srmn yapalm. reten, ahlak olan, vicdan olan ve erefi olan toplumsal srelerin de biyo kimyasal srelere doru bir atf olacaktr. Bu atf da toplum sal srecin zorunlu enerji salama sreleri olukla biyo kimyasal srelere doru geri balanm yapt grlecektir.

Ama biyo kimyasal srelerden ve biyo kimyasal srelerin dtan enerji girdisi yapan srelerine varrz. Oradan da yardmlaan sreler karmamas iinde reten toplumsal ilikilere varrz. Karmaan bu ilikilerdeki olgu ve olaylarn hibiri birbirine indirgenemez. Aralarnda birok rmak akl zaman gemileri vardr (tarih gemileri vardr).



Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.

Yazarn felsefe kmesinde bulunan dier yazlar...
El Bel Baal 2
Tarihsel 2
rade 1
Anlamak Gerek 71
Kurtuluun Felsefesi (Ak 2)
Anlamak Gerek 43
Sosyal liki Toplumu Hedeflemez 2
Anlamak Gerek 55
Anlamak Gerek 70
Anlamak Gerek 45

Yazarn bilimsel ana kmesinde bulunan dier yazlar...
Sahiplik man 1
Mruru Zaman 14
Hatrlama 1
Mal m, nsan m?
Mamon'du Belirme 1
Denge ve Dengesizlik Sreleri 24
Ba Enerjisi 1
Anlamak Gerek 26
Mruru Zaman 7
Sistem 15

Yazarn dier ana kmelerde yazm olduu yazlar...
Aslna Yz [iir]
Vah ki Vah [iir]
sis Dersem k Erekigal Dersem... [iir]
Grmez ey [iir]
Tekil Tikel Tkel [iir]
ve Leddlln, Amin [iir]
Mavi Yare [iir]
Mevsimsel [iir]
Ykla Direni Direnie Ykl [iir]
Merep 3 [iir]


Bayram Kaya kimdir?

Dnyay yaantlaan abalar iinde duygunun nemi hi yitmezse de, pay giderek azalmaktadr. Sosyo toplum bazl, genel bir almla balayan almalarm da; bilim felsefesi iinde olunma gayreti gdld. Bu nedenle yazlarn tarisel, sosyo toplumsal evrimli ve trl doa bilim verileri gdl alma olmasna gayret edildi. Genel felsefem iinde bir bilgi; ne kadar ok bantsyla sylyorsanz, o bilgi o kadar bilinir bilgidir.


yazardan son gelenler

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2023 | Bayram Kaya, 2023
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.