..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
Hayaller olmasayd, umutlar dnde kalrd. - Dolmu atasz
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > nceleme > Toplumbilim > Trk ad Kktrk




20 Haziran 2004
Eski Trklerde Devlet - Millet - Hukuk likisi  
Trk ad Kktrk
Eski Trklerde amzn insanlarna garip gelen birok anlay mevcuttu.


:IIHD:
Eski Trklerde amzn insanlarna garip gelen birok anlay mevcuttu. Trkleri Batllardan ayran en nemli unsurlardan biri de muhakkak, devlet anlaynn geliim biimi idi. Batllarda milletin, ahsn ve hukukun devletten daha nemli hle gelmesi ancak yzyllar sren, kimi zaman kanl mcadeleler sonucu da gerek olabilmitir. Bat demokrasisinin temelinde hukuk-devlet, millet-devlet, ahs-devlet ve hatta snf-devlet atmas vardr. Oysa Trklerde millet ve hukuk ve dolaysyla kii, devletle atmakszn devletten daha nemli saylabilmilerdir. Bu durum slm'n kablnden sonra zamanla deimi ve zellikle Osmanl'nn ilk devirlerindeki Eski Trk anlaynn terk edilmesiyle bambaka bir hl almtr.

slm ncesi Trklerde devlet-millet-hukuk ilikisini inceleyebilmek iin ncelikle devlet kavramnn Trklerde ne ifade ettiine bakalm. Devlet atalarmz tarafndan "il" olarak adlandrlmtr. Devleti yneten "kaan" a bu yetki ve beceri "Tengri" (Tanr) tarafndan "kut" olarak verildiine gre Trklerde il deerli ve kutsal grlm demektir. Trk Tanrsndan gelen bu kut otoriter Trk devlet anlaynn da temelini oluturmutur. Buna gre devlet zerine deni yapt srece halk da itaatle ykmldr Devletin grevleri de kimi zaman "sosyal" dir. Nitekim Kl Tigin Yazt'nn gney cephesinde:

"Tanr buyurduu iin, kendim devletli olduum n, kaan oturdum.
Kaan oturup a, fakir milleti hep toplattm. Fakir milleti zengin kldm.
Az milleti ok kldm. Yoksa bu szmde yalan var m?"

denilerek yaplan hizmetler anlatldktan sonra:

"imdiki Trk milleti, beyleri, bu zamanda itaat edilen beyler olarak m
yanlacaksnz?"

denilmektedir ki yaplan hizmetlere karlk halktan itaat beklendii apak ortadadr. Yalnz bu itaat bir pasifizm eklinde deildir. Millet -ki Trklerde "budun" olarak adlandrlmtr- devletin kalknmas ve glenmesinde pay sahibidir. Bir kaann nasl baarl olabilecei Kl Tigin Yazt'nn dou yznde yle anlatlmtr:

"stte mavi gk, altta yaz yer klndkta ikisi arasnda insanolu klnm.
nsanolunun zerine ecdadm Bumn Kaan, stemi Kaan oturmu.
...
Bilgili kaan imi, cesur kaan imi. Buyruku yine bilgili imi tabi, cesur imi tabi.
Beyleri de milleti de doru imi. Onun iin ili ylece tutmu tabi."

Buradan da anlalaca zere Trklere gre devlet ancak milletin de "doru" olmasyla baarya ulaabilir. stelik devletin glenmesi ve zenginlemesi ayn zamanda millet ve ahslar iin de zenginleme demektir. Bunu dil-Ural Tatarlarna ait bir aman duas ile (dilek ya da kile) rnekleyebiliriz:

"Yer atas - alacasakal!
Yer anas - asl bike!
Tepesine tokluun ver,
Damarna gcn ver,
l stne bolluun ver,
l iinde bize de ver,
Balyoruz dileimize
Kaldryoruz ellerimizi,
Gne, ahit ol!"

l stne bolluun gelmesiyle il iinde budun da rahatlayacaktr. Trkler bunu yalnz Tengri'den deil, kaandan da beklerlerdi. Kaan ayrca ilde dzeni ve asayii de salamalyd. Bunu baarabilen kaanlar halk arasnda lmnden sonra da kutlulanmtr. Prof. Dr. Zeki Velid Togan'n yazdna gre 1221'de ingiz (engiz, Cengiz) Kaan' ziyaret eden ao Hong adl bir in elisinin verdii bilgiden Gktrklerden inme ato Trklerine mensup olduunu rendiimiz ingiz Kaan, ite bu asayii salayabilmitir. Eb'l-Gazi Bahadr Han, ingiz Kaan zamannda bann stndealtn bir tepsi tayan bir gen bakirenin, Gne'in doduu yerden batt yere kadar hi rahatsz edlilemeden gidebileceini syler. te Trk devleti ve kaanlarnn temel grevleri bunlardr ve bunlar yerine getirildii srece halk itaat eder. Peki, devletin bu kadar deerli ve kutsal sayld bir toplumda millet ve hukuk nasl olur da devletle atmakszn devletin nne geebilir? te Trk devlet anlayn ilgin klan da budur.

n Trk tarihi aratrmacs Kzm Miran'n okuduu (bu okumann tartmal olduunu sylemeliyim.) nota eklindeki bir yaztta (Krgzistan - Talas Vadisi- Akta Mevkisi Yazt) unlar sylenmektedir:

"1. Liderlik sahiplii Deniz aa halk:
2. bu yetkilin ON-Federasyonu lideridir.
3. halkmn isteklerine itaat et!
4. Nam aknlarda hret bulan lider yazd bu notay
5. barsever olarak, ve
6. bu bar artlar iin yce andm teminattr.
7. Bu (yazy yazan) ordu akn yetkilisinin
8. ile duyulan nam
9. "Devlet Lideri" dir."

Grld zere "Devlet Lideri" kendisine deil, "halknn isteklerine" itaat edilmesini emretmektedir. Bu aka milletin devletten daha n planda olduunu gstermektedir. Millete kar grevlerini yerine kaanlarn "kut" larn kaybettikleri gerekesiyle tahttan indirilebilmesi de bu durmu iaret eden baka bir gelenektir.

Budun ilden stn iken "Eski Trk Hukuku" saylabilecek bir nitelikte olan "tre" nin yeri neydi? Bu konuda ncelikle Prof. Dr. Attila zer'in grlerini yanstalm:

"...Bu uslle "l (Devlet) Gider, Tre Kalr" anlay
ortaya kmtr. Burda vurgulanmak istenilen gaye
devletin geici, trenin yani hukukun daim olduu gereidir.
Bu anlaya gre Trklerde tre yani hukuk devletten nce
gelir. Devlet her zaman tre'ye riayet etmek zorundadr."

Demek ki, tre de budun gibi ilden nce gelir. Tre ve budun arasndaki ilikide ise ncelik-sonralk pek de belirgin deildir. Yine de Trkler iin trenin ayr bir yeri olduu sylenebilir. Yalnz unutulmamal ki Eski Trklerde treyi yaratan da bizzat budundur. Bu bakmdan tabi bir hukuk anlayndan sz edilebilir. Bu yzden treye hrmey bizzat buduna sayg gstermektir.

Eski Trklerde devlet-millet-hukuk -ya da eski adlaryla il-budun-tre- ilikisi hakknda tm bilgileri derleyici bir karara varmak gerekirse, denilebilir ki Trkler millet ve hukuku o kadar kutsal saymlardr ki zaten kutsal olan devlet bile onlarn gerisinde kalmtr. stelik bu anlayn gelimesinde btn meden dnyay kskandracak ekilde halkn devletle atmasna gerek kalmamtr. Bu anlay, eer slm ad altnda Arap ve Fars kltrnn etkisine maruz kalma olsaydk, bugn ok daha farkl yerlerde olmamz salayabilirdi.

Kaynaklar:
Ergin Muharrem, Orhun Abideleri, Boazii Yaynlar
oruhlu Yaar, Trk Mitolojisinin Anahatlar, Kabalc Yaynevi
Atsz Hseyin Nihl, Trk Tarihinde Meseleler, rfan Yaynevi
Popler Tarih Dergisi
Trk Dnyas Tarih-Kltr Dergisi
zer Attila, Trklerde Devlet Anlay ve Demokratik Rejim



Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.


Yazarn nceleme ana kmesinde bulunan dier yazlar...
Karadeniz Trkl

Yazarn dier ana kmelerde yazm olduu yazlar...
Trk Duas [iir]
Atayurtta Sabahlamak [iir]
Mavi Ejder [iir]
anakkale'de Erler [iir]
Tarihin En Byk Kahramanna [iir]
Trk'n Kaderi [iir]
Sr [iir]
Vurun Beni [iir]
O Gnleri zlemek [iir]
Mays'n Altmnc Senesi [iir]


Trk ad Kktrk kimdir?

Trk'm Trkym Atatrkym

Etkilendii Yazarlar:
-


yazardan son gelenler

bu yaznn yer ald
ktphaneler


yazarn ktphaneleri



 

 

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2023 | Trk ad Kktrk, 2023
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.