"Tanrı" Kelimesi Dinî Açıdan Yanlış mı? Kur'ân ve Dil Bilimi Işığında Bir Değerlendirme

İslam dininde Allah, mutlak birliğe sahip, yüce ve aşkın bir varlık olarak tanımlanır. Kur'ân, Allah'ın isimlerini, sıfatlarını ve tevhid inancını açıkça ortaya koyarken, Allah'ı ifade etmek için kullanılan kelimelerin anlamı ve sınırları da tarih boyunca tartışma konusu olmuştur. Türkçede sıklıkla kullanılan "Tanrı" kelimesi, bazı kesimlerce dinî açıdan uygunsuz, hatta şirki çağrıştıran bir ifade olarak nitelendirilmektedir. Ancak bu yaklaşım, ne Kur'ân'ın dil yapısıyla ne de İslam'ın evrensel mesajıyla örtüşmektedir. Burada, söz konusu iddiayı Kur'ân metni, Arap dil bilimi ve karşılaştırmalı din dili açısından ele alarak değerlendireceğiz.
"İlâh" Kelimesinin Anlamı ve Kur'ân'daki Kullanımı
Arapçada "ilâh" (إله) kelimesi, tapınılan varlık, mabut ya da genel anlamda tanrı demektir. Kur'ân-ı Kerîm bu kelimeyi hem çoktanrıcı bağlamlarda hem de Allah'ı ifade etmek için kullanır. Bu iki kullanım biçimi, kelimenin anlam katmanlarını ve Kur'ân'ın kavramsal yapısını anlamak bakımından son derece önemlidir. Tevhid inancının en özlü ifadelerinden biri olan "Lâ ilâhe illallah" cümlesinde bu yapı açıkça görülür. Cümlenin tam anlamı şudur: "Allah'tan başka tanrı yoktur." Burada Arapça'da "ilâh" kelimesi önce genel ve soyut anlamıyla kullanılmış, ardından bu genel kavramın gerçek anlamda yalnızca Allah'a uygulanabileceği vurgulanmıştır. Yani Kur'ân bizzat "ilâh" kavramını, yani "tanrı" kelimesini kullanarak tevhidi açıklamaktadır. Bakara Suresi 163. ayet bu noktayı son derece açık biçimde ortaya koymaktadır:
> "Tanrınız bir tek Tanrı'dır. O'ndan başka tanrı yoktur. O Rahman'dır, O Rahim'dir." (Bakara 2/163)
Ayette geçen "ilâhukum ilâhun vâhid" ifadesi, kelimenin tam anlamıyla "tanrınız tek bir tanrıdır" demektir. Kur'ân, burada "ilâh" kelimesini hem Allah için hem de tevhid vurgusunu pekiştirmek amacıyla bilinçli biçimde tercih etmiştir. Bu ayetin Türkçeye "Tanrınız bir tek Tanrı'dır" şeklinde çevrilmesi, doğrudan "ilâh" kelimesinin karşılığı olması bakımından hem dil bilimsel hem de dinî açıdan tutarlıdır. Eğer "Tanrı" kelimesi gerçekten sakıncalı olsaydı, Kur'ân'ın bizzat Allah için "ilâh" ismini kullanması açıklanamaz bir çelişki doğururdu.
"Allah" Kelimesinin Köken Analizi
"Allah" kelimesinin hangi kökten geldiğine dair Arap dil bilimcileri arasında iki temel görüş bulunmaktadır. İlk görüşe göre "Allah" kelimesi, "el-ilâh" (الإله) formundan türemiştir. Burada "el" belirlilik edatı, "ilâh" ise tanrı anlamındadır. "El-ilâh" ifadesi, fonetik süreçler sonucunda "Allah" biçimine dönüşmüştür. Buna göre "Allah", kelimenin tam anlamıyla "tek ve gerçek Tanrı" demektir. İkinci görüşe göre ise kelime, "E-L-H" (أله) fiil kökünden gelmektedir. Bu kök; tapmak, yönelmek ve sığınmak gibi anlamlar taşır. Bu perspektiften bakıldığında "Allah", kendisine tapılan ve yönelinen yüce varlık anlamına gelmektedir. Her iki açıklama da "Allah" kelimesinin kök itibarıyla "ilâh", yani tanrı kavramıyla organik bir bağ içinde olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla "Allah" ismini diğer dillerdeki karşılıklarından üstün tutan ya da onları geçersiz sayan bir yaklaşım, kelimenin kendi kökenine de aykırı düşmektedir.
Kur'ân'ın Evrensel Dil Anlayışı
Kur'ân'ın dil ve iletişim anlayışı, Allah'ın yalnızca tek bir isimle çağrılması gerektiği şeklinde dar bir yaklaşımı kesinlikle desteklememektedir. İsra Suresi 110. ayet bu konuda belirleyici bir ilke ortaya koymaktadır:
> "De ki: Allah deyin ya da Rahman deyin; hangisini derseniz, en güzel isimler O'na aittir." (İsra 17/110)
Bu ayet, Allah'ın birden fazla isimle anılabileceğini ve bu isimlerin hepsinin O'na ait olduğunu açıkça belirtmektedir. Bu isimler farklı sıfatları, farklı yönelişleri ve farklı dil yapılarını yansıtmaktadır. Böylesi zengin bir çoğulluğu bünyesinde barındıran bir dinin, Türkçedeki "Tanrı" kelimesini yanlış sayması, kendi iç tutarlılığıyla çelişir. Öte yandan Kur'ân, her toplumun kendi diliyle muhatap alındığını da açıkça ifade eder. İbrahim Suresi 4. ayet şu ilkeyi ortaya koyar:
> "Ve biz onlara açıklasın diye her elçiyi yalnız kendi kavminin diliyle gönderdik." (İbrahim 14/4)
Bu ayet, dinin belirli bir dilin tekeline alınamayacağını göstermektedir. Nebimiz Musa İbranice, Nebimiz İsa Aramice, Nebimiz Muhammed ise Arapça konuşuyordu. Her resıl, kavminin kullandığı kelimelerle ve kavramlarla Allah'ı anlattı. Dolayısıyla farklı dillerdeki "Allah" karşılıklarının tamamı, tarihsel ve dinî açıdan meşru bir temele sahiptir.
Karşılaştırmalı Din Dili Perspektifi
Farklı dillerdeki ilah adları incelendiğinde, kavramsal birliğin ne denli güçlü olduğu görülmektedir. İbranicede "Elohim" ve "El Şaddai", Süryanicede "Alaha", Aramicede "Elah", Türkçede "Tanrı", Malayca ve Endonezya dillerinde "Tuhan", Urduca ve Farsçada "Khuda" kelimeleri, tarih boyunca aynı yüce varlığı ifade etmek için kullanılmıştır.
İbranicedeki Yeşaya 43:10 ayeti bu bağlamda dikkat çekicidir:
> "Benden önce bir Tanrı olmadı, Benden sonra da olmayacak."
Bu ifade, Yahudi kutsal metinlerindeki en güçlü tevhid vurgularından biridir ve "Tanrı" kelimesi kullanılarak dile getirilmiştir. Çoktanrıcılığı çağrıştırdığı iddia edilen bir kelime, Yahudi kutsal metninin en merkezi tevhid ayetinde bu denli güçlü biçimde kullanılabiliyorsa, bu kelimenin doğası gereği çoktanrıcılıkla ilişkili olduğu iddiası temelsiz kalmaktadır.
Kelimenin Değil, Anlamın Belirleyiciliği
Bu tartışmada göz ardı edilen belki de en temel nokta şudur: Bir kelimenin dinî değeri, o kelimenin sesi ya da formu değil, işaret ettiği anlam ve niyet tarafından belirlenir. Kur'ân bu ilkeyi dolaylı biçimde de olsa destekler. Zümer Suresi 38. ayet, müşrik Arapların Allah ismini bildiğini ve kullandığını, buna karşın şirk koştuğunu belirtmektedir:
> "Eğer onlara 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler." (Zümer 39/38)
Bu ayet, "Allah" ismini kullanmanın tek başına tevhid anlamı taşımadığını ortaya koymaktadır. Söz konusu kişiler "Allah" diyorlardı; ama aynı zamanda O'na ortaklar koşuyorlardı. Demek ki asıl mesele, hangi kelimenin kullanıldığı değil; o kelimeyle kimin, nasıl bir anlayışla, nasıl bir inançla kastedildiğidir. Bu mantığı tersine çevirirsek: Bir kişi "Tanrı" dese ve bununla yalnızca bir, eşsiz ve ortaksız yüce varlığı kastediyorsa, bu kullanım tevhid içeriği taşır ve dinî açıdan meşrudur.
İtirazların Kaynağı: Bilgi mi, Önyargı mı?
"Tanrı" kelimesine yönelik itirazlar incelendiğinde, bu itirazların büyük bölümünün dil bilimsel ya da teolojik temelden yoksun olduğu görülmektedir. İtirazlar genellikle şu varsayımlara dayanmaktadır: Birincisi, "Tanrı" kelimesinin Türk mitolojisinde ya da eski Türk dinî geleneğinde var olduğu ve bu nedenle İslam dışı bir çağrışım taşıdığı düşüncesidir. Ancak bu mantık tutarlı biçimde uygulandığında "Allah" kelimesini de sorunlu kılacaktır; zira bu kelime de İslam öncesi Arap toplumlarında kullanılmakta ve müşrikler tarafından bilinmekteydi. İkincisi, "Tanrı" kelimesinin çoğullanabilir olduğu ve bu nedenle çoktanrıcılığı çağrıştırdığı iddiasıdır. Oysa Arapçada "ilâh" da çoğullanabilir ve Kur'ân bunu bizzat yapar. Bir kelimenin dil bilgisel olarak çoğul alabilmesi, o kelimenin zorunlu olarak çoktanrıcılıkla özdeşleşmesi anlamına gelmez. Nitekim "Tanrı" kelimesi bağlama göre net biçimde tek bir varlığı işaret edebilir ve tarihsel olarak da böyle kullanılmıştır.
Kur'ân'ın dili, Allah'ı ifade etmek için kullanılan kelimeleri belirli bir Arapça forma hapsetmemektedir. "İlâh" kelimesi Kur'ân'da Allah için açıkça kullanılmış, bu kelimenin Türkçe karşılığı ise "Tanrı"dır. İsra Suresi 110. ayet, Allah'ın güzel isimlerinden herhangi biriyle anılabileceğini bildirmekte; İbrahim Suresi 4. ayet ise her elçinin kendi kavminin diliyle gönderildiğini ortaya koymaktadır. Bu iki ilkeyi bir araya getirdiğimizde son derece açık bir sonuca ulaşırız: "Tanrı" kelimesiyle Allah'ı kastetmek, hem dil bilimsel hem de dinî açıdan meşru ve tutarlı bir kullanımdır. Önemli olan kelimenin formu değil, o kelimeyle neyin kastedildiğidir. Tevhid, belirli bir ses dizisinin tekrarıyla değil; yüce varlığı bütün ortaklardan, eşlerden ve benzelerden tenzih eden bir inanç ve bilinçle hayat bulur. "Tanrı" kelimesine yönelik itirazlar, ne Kur'ân'ın açık ifadelerine ne de dil biliminin verilerine dayanmaktadır. Bu tür kısıtlayıcı yaklaşımlar, İslam'ın evrensel mesajını daraltmakta ve Kur'ân'ın bizzat benimsediği kavramsal esnekliği görmezden gelmektedir. Kur'ân'ın hakikati, belirli bir dilin ya da kelimenin tekelinde değil; anlamın, niyetin ve tevhid bilincinin derinliğinde saklıdır.