..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
Mzik sylenemeyeni, ama sessiz de kalnamayan anlatyor. -Victor Hugo
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > Deneme > Yaptlar > Osman AKTA




6 Mart 2016
Aln Yazlar - Mekn Dncesi  
Osman AKTA
ehri Reddiye; adndan da anlalaca gibi ehri reddetmeyi amalayan bir yaz. nsann insan kleletirdii medeniyet... Byk bir arena... nsann karsnda insann var ettii beton, enflasyon, yalan, sahtekrlk, bencillik, bozgunculuk ile savamas beklenen insan...


:AGEC:
ehri Reddiye; adndan da anlalaca gibi ehri reddetmeyi amalayan bir yaz. nsann insan kleletirdii medeniyet... Byk bir arena... nsann karsnda insann var ettii beton, enflasyon, yalan, sahtekrlk, bencillik, bozgunculuk ile savamas beklenen insan... Oysa insan savamay deil, kabullenmeyi seerek korkularna yeniliyor. Hatta korkularna yenilmiyor, zora gelemiyor. Dayanksz bir mizaca sahip... Bu konuyu altml yllar iinde smet zel Frenk Havas adl iirinde deerlendiriyor. Ancak iiri vermeden nce Rstem Budakn deerlendirmesini zetlemek istiyorum:

ehrin gnahlar oalyordu, ehirde emniyet kalmamt, ehir kirleniyordu, ehir insan zamana, doaya, Allaha, topluma, tarihe ve kendine yabanclayordu, ehirde zulm vard, ehir tketim ekonomisinin mabetleri ile dolmutu, ehir evleri yklmt, ehir unutturuyordu, ehir dini saptrmt, ehir tm sesleri yok etmiti, ehir ilahlar oaltmt, ehir akln ve kalbin katiliydi, ehir meknlarn tanrsdr ve iktidar olandr diye tantyor ehri.

Gelelim smet zele; Frenk Havas adl iir bence, imdiye kadar yaplm en iyi ehir anatomisi... zel gerek I. Capriccio Alum, gerek II. Alum Cantabile ve III. Requiem blmlerinden oluan iirde ehri ve ehrin insann olabilecek en gzel tasvir ve tantmla yine insana sunuyor. zellikle iirin II. Alum Cantabile ksmnn nakaratlarnda bu tanmlama zirveye kyor.

...
ehrin insan, ehrin insan, ehrin
kaypak ilgilerin insan, zarif ihanetlerin
...
ehrin insan, ehrin insan, ehrin
bozuk paralarn insan sivilcelerin
...
ehrin insan, ehrin insan, ehrin
pahal zevklerin insan ucuz cesaretlerin"

Aslnda tespit ayn, kurgu ayn, zelin 1960l yllarda iir olarak yazd bu etrefilli, kaypak hayat tarzn Rstem Budak 2013 ylnda Aln Yazlar adl kitapta nesir olarak yeniden tahlil ediyor.

deolojilerin ehir Tasavvurlar; stanbul, Ankara, zmir, Diyarbakr, Tunceli rnei adl yazy yazar, Giri, Herkesin ehri stanbul, Anadolunun Kalbi Anakara, Uzak ehir zmir, Ayrlanlar Birletiren ehir; Diyarbakr, Dalarn ehri Tunceli, Ve Dierleri adl ara balklarn bulunduu bir yaz... Girite, insan ve doann seyrine mdahale eden, yine insann var ettii ideoloji, medeniyet ve din olduunu belirten yazar, Trkiyede varlk alan bulmu Osmanlclk, Trklk, slamclk, Batclk ve Sol algsnda farkl farkl tasavvurlar bulunduunu iddia etmekte.

Herkesin ehri stanbul nfus itibaryla bir ok Avrupa lkesinden byk, ekonomik elikilerin dnya standartlarnn tesinde, etnik kargaann en dorukta olduu, corafi olarak iki denizi birden gren, hem Avrupa, hem Asya ehri olan, kltr eitliliin (tabiri caizse) 72,5 milletin varlnn temsil edildii bir ehir. Bu ehir hem Mslmanlarn Mekke ve Medineden, Hristiyanlarn Vatikan ve Kudsten sonra en deerli kabul ettikleri ehir stanbul. Bu ehir benim iin bir kltr ehri olarak deer kazanmakta. Rstem Budak iin ne anlam ifade ediyor, bakalm...

stanbul ehirler ierisinde din-ideoloji ve medeniyetler iin nem atfeden ilgi belirleyenlerin banda gelmektedir. Corafi konumu ve medeniyetlerin gei noktesnda olmas hasabiyle bir ok farkl kesim tarafndan dikkate alnmakta, deer atfedilmekte ve gelecek tasavvuruna anlam katmaktadr. Tarihsel srecine gre din-ideolojiler stanbulu kendi inan, dnce ve felsefelerine gre konumlandrlm ve yaplandrmaya allmtr diye balad yazsn amlayp rneklerle anlatyor. Araya sktrd iirler de stanbulun anna layk. Bu yazy okurken stanbulun ok gzel bir prenses devletlerin de ona talip olan prensler olarak aklmdan geirdim.

Anadolunun Kalbi Ankara adl yaznn nemli bir blm Ankarann tarihsel geliimini, kalan ksm ise cumhuriyet ve srecinin toplumsal normlarna ayrlm durumda. Rstem Budak Ankaray anlatan yazsn Anadoluda devlet eliyle devlet-ehir olarak brokratik yaplanma ile grnmn srdrmektedir. ehrin oluan ekim gc ile birlikte Orta Anadolu bata olmak zere evreden youn biimde nfus akm olmutur. ehrin bu yeni sakinleri, Anadolu dindarlnn Hac Bayram Velide vcut bulan asli kimliini yanstmaya altlar diye sonlandryor.

Uzak ehir zmir... zmirle ilgili genel bilgi veren yazar, gvur ve Mslman zmir terminolojisine deiniyor. Bu gerekelerin sralanmas bugn zmirin hangi siyasi yaplama iinde, nasl kullanldna getiriliyor. zmirin bu gereksiz tartmalara konu edilmesinde hayli zarar grecei de ifade edilmekte.

Ayrlanlar Birletiren ehir: Diyarbakr... Yukardaki ehir tantm slubunu bu yazda da grmekteyiz. Tantm mevcut Krt hareketinin geliimi ve ileviyle devam ediyor. Yaz sonunda ise 1980li yllarda doan ve 1990larda daha da younlaarak devam eden bu kargaann zerinde durmakta Rstem Budak.

Dalarn ehri Tunceli... Yazda Tunceli tantm ve isyanlarnn kronolojisiyle birlikte Alevi-Snni ilikilerine de deinilip, ideolojik kimlik tespitinin nfusun srekli azalmas sebebiyle mmkn olmad belirtiyor.

Ve Dierleri... ehirlerin ideolojik dnce arlna gre snflandrld, bunlarn genellikle i ve dou blgelerdeki ehirlerin sa (muhafazakr), ky ehirlerin, Kars, Tunceli gibi istisna denilecek ehirlerin ise sol (devrimci) zihniyette hareket ettikleri dncesinin bu gruplamay dourduu belirtiliyor. Bu gruplama ayn zamanda laik-antilaik gruplamasn da beraberinde getiriyor.

Sonu Balamnda 12 Eyll 1980 darbesi sonucunda, toplumsal ideoloji sahipleri, dnrler, iman edenler, toplumsal geliime varlklarn nefer olarak addedenler bir anda kendilerini askeri kamp, cezaevi ve gzalt hcrelerinde buldular. Bunlarn kimileri resmi, kimileri gayr-i resmi lrken yaayanlar da lmekten beter olduklarndan geriye bir enkaz kald.
deolojilerin boalan yerlerini liberal dnceler, anm ahlak, bamllk yapan TV kanallar, daha rahat harcamalar yapmak iin tasarlanan hrszlklar ald. Smr bir din ve ynetim ekline dnt. Artk lkeyi ideolojiler deil, iktisadi alanlarda borusunu ttrecek kadar emei ya dorudan, ya dolayl alma becerisine sahip olanlar ele geirdi. Bundan bir ekilde faydalanmann yolunu bulanlar, yani onursuzlua sahip olabilenler ise Herkes yiyor, bunlar da yesin, ne var deme kstahln bir erdem gibi sylemeye baladlar.

Souk sava yllarnn ideolojik kalesi saylan ehirlerin yerlerini sanal kavgalarn ald ehirlere dntn elem ve buhran verici bir manzara tekil etmekte. Rstem Budak Souk sava dneminde sa-sol, 1980 sonras Trk-Krt, laik-antilaik, kamplama denemeleri ehirlere atfedilerek kurtarlm blge sendromlar oluturulmaya allmtr. Halbuki gerekte tm kimlik ihdas denemeleri ok az karlk iinde zorlama kimlikler olarak ireti durmulardr diyor.

Mahallenin Mahalinde... nsan dier canllardan ayran zellik irade, barnma, rtnme... Dier canllar yaamlar boyunca yalnzca oalma ve beslenme ihtiyalarn karlamak zere donanmlar. Kendilerine avlanmak iin alet yapan, souktan korunmak iin giysi yapan, bir malzemeyi baka bir malzemeye dntrerek kullanan, doada ka canl tr var acaba?
Rstem Budak bu yazsnda barnma ihtiyac iin insan denen varln her geen gn daha rahat ve konforlu barnaklar yaparak yaratclk zelliini ortaya koyduundan bahsediyor. Belki kk bir maarada balayan insan hayat, sazlk ve allardan oluan bir mekndan bugn gkdelenlere kadar gelitirilmi. Ben dier canllar zerinde aratrma yapmadm, ama yaplan bilimsel aratrmalardan haberim olduu kadaryla srekli misafir arlayan insandan baka bir varlk da yok. nsann farkl ve stn donanmn Tanr, Kuran- Kerimde insann yeryznn halifesi olarak yarattn ve dier canllara hkmedeceini sylyor.

Rstem budak bu yazda insann dnyay deitirirken deien dnyannda insan deitirdiini anlatyor. ldrmeden yaatmaya, sevmeden nefrete, bireysellikten toplumsalla her konuda teknik donanmlarala daha az g harcayp, daha ok i yapmann rahatln srekli gelitirme yolunda aba ve zaman harcamay srdryor elbette. Ancak bunu yaparken, doann ve doal varlklarn verdii huzuru da yitiriyor.

Ben bir ka yl ncesinde bir balkdan Marmara denizinde yz akn balk trnn yaadn, ancak bu trlerin gerek kimyasal, gerek evresel faktrlerin Marmara denizini kirletmesiyle balk trlerinin on altya dtn sylemiti. Bunlara kanatl kanatsz canl trlerinin bir ksmnn trnn yok olduunu, bir ounun da trnn yok olma tehlikesiyle kar karya kaldn biliyoruz. Belki ksa bir sre sonra ku cvltlarn, kpek havlamalarn, kedi miyavlamasn duyamayacak, bu canllar hi grmeyen ocuklarmza olaanst yaratklar olarak sz edeceiz.

Mahallenin Mahalinde adl yaznn devamnda Rstem Budak, nceleri yaam iin birbirine muhta olduunu dnerek geni aileye sahip olmaya alan insann, modernize olmaya baladnda ekirdek aileye dn yapp akrabalarndan vazgeiyor. Hatta ocuk yapmaktan bile vazgeecek duruma geliyor. Ve geni aileler gsteri yoksa alabildiine klyor. Ve bu da kasabalarn sitelere, kylerin mahallelere, mahallelerin apartmanlara, evlerin dairelere, kiilerin yaam felsefeleri dorultusunda dnm ve geliim gsterdiinden sz ediliyor. Bu yazya gre insan deiim ve geliimini i alanlarnda da gsteriyor. Artk kii evinin altnda ya da yannda bir market amyor, alveri siteleri ve alveri merkezlerinde almalarn srdryor.

Dinler, mezhepler, cemaatler, rklar ortadan yava yava silinip, kar ilikileri insanlar taraf olarak bir araya getiriyor. Hatta bu isimlerin ilevselliini yitirip, birer simge olarak sosyal ayrmcla anak tuttuklarn syleyebiliriz. Camiler, kahvehaneler, cenazeler, dnler bile ortak deerleri srdrmek yerine, kar ilikilerinin yrtld meknlara ve frsatlara dnyor.

Eskiden kahvehanelerde insanlar ortak duygularn paylarken, imdi internet cafelerde yalnzlklarn artrp, sanal ortamda gidererek biyolojik yalnzla devam ediyorlar. ehirlere olan gler bu durumu daha da tetiklemekte... Kendi memleketlerinde yaamadklar sosyal bozukluklar, gittikleri memleketlerde daha rahat yaparak kltrel yozlamay hzlandrmakta bu insanlar.

Benim ocukluumda ky ve mahallelerde yats namazna giden kiiler, camiye gelen yabanc olup olmadna dikkat eder, varsa eer onunla konuup, konaklayabilecei bir yerin olup olmad renilir, yoksa evlere davet edilirdi. Oysa imdi insanlar kendi yakn akrabalarna bile gvenemezken, yabanclar nasl misafir edecekler?

Komular birbirinin lsne, hastasna, dnne koar, yardm iin maddi ve manevi ne gerekirse onu yaparlard. Apartmanlama bu olguyu yok etti. Bir alt kattaki kiilerle bir st kattakiler brakn komuluk ilikisi yaamay, birbirlerinin adlarn dahi bilmeyecek duruma geliyorlar.
Btn bu deiimleri Rstem Budak, tekniin gelitike insan yalnzlatrmasna balyor.

Mahalleden Geriye Kalanlar... Sadece yrek sszl, kalabalkta yalnzlk ve en nemlisi de mutluluk kavramnn yerini bulamamas ve huzursuzluun srekli artmas...

Rstem Budakn Mahallenin Mahalinde adl yazsyla balantl olan Mahalleden Geriye Kalan... adl yazda mahallelerde oyun oynayan ocuklar, teknolojinin olmamas sayesinde halk hikyeleri, masallar ve siretn nebiden anlatlarla donatlan ocuklardan sz ediyor, yani byklerin teknolojiyle tanmalar ve sonras...

ocuklar gerek yaratclk kullanarak kendi oyun aralarn yapma ve kullanma, gerekse gelenekten gelen oyunlarn yaamn srdrme ynnde istem d aba gsteriyorlard. ember evirme, topa evirme, ceviz ve fndk oyunu, elik omak, saklamba, elim sende, yakan top, salncakta sallanmak (salnca urganla aa dalna kurarak) dier ocuklar gibi bizim de en ok sevdiimiz oyunlard. Ve btn bu oyunlarn oynand arsalar, arka baheler... te mahallenin gzellikleri...

Mahalleden Geriye Kalanlar... adl yazda da cumhuriyet ncesi ve ilk yllarnda kentlerdeki mahallelerin aznlk ve hemehricilik mantyla olutuu, daha sonraki yllarda ise apartman mant dorultusunda btn farkl kkenlerden gelenler biribirine karm ne aznlk, ne ounluk, ne hemehri dncesi kalm. Hzla deien bu kltrel sre yalnz insan, akraba, e, dost, hemehri yardmlamasn yok etmi, geni aileler ekirdek aileye dnerek babaanne, anneanne gibi yallarn ocuklar tarafndan deil, bakclar tarafndan lme hazrlanan huzurevlerini ilevsel hale getirmitir.

Gnmzde, ingene mahalleleri hari, mahalle mant kalmad. Ne borcunu bekleyen bakkal, ne gizli sakl dul ve yetimlere yardm eden varll bir adam, ne gece yatandan pijamasyla bir hastaya koan doktor, ne evinde gnlerce nc derece akraba veya yalnzca bir tand misafir eden bir aile, ne yolda kalma bir sofra veren kimse kalmad.

ocuklar oyunlarn mahalle arasndaki sokak veya arsalarda kendi icatlar olan oyuncaklarla oynamay brakp, internet kafelerde hrsz polis gibi srekli ldrme ve smrmeye dayal oyunlarla bymeye baladlar. Bu grubun birinci nesli artk anne babalar...

Ben Bursada altm zaman tank olduum olaydan bahsetmek istiyorum. Hem meslektam, hem arkadam Yunus Kaldrm okul mdrln yrtt Zeki Mren Gzel Sanatlar Lisesinde bir renci velisinin okullarda ocuklara din dersi verilmesinin etik olmad konusunda konuuyor. Aradan bir sre geince, ayn veli kendi ocuunun beklenmeyen tepkiler gstermesi ve sayg szcnn ocuun yaam alanndan ktn fark etmesi zerine Yunus hocaya: Hocam u benim olana Allah iin byklerine sayg, kklerine sevgi, birazck da olsa dinini retin. Artk hi sz dinlemez oldu. Beni utandracak eyler yapmasndan korkuyorum diyor. Buyurun bakalm. Bizde derler ya; Yumurta gte dayanmadan tedbir alnmaz diye. Aynen yle...

Bu sosyal knty hazrlayan gazeteden dergiye, dergiden radyoya, radyodan televizyona medya, smrc burjuva snf(Avrupadaki gibi olmasa da) ve askerler el birlii ile kltr erozyonu yaratarak kendi imparatorluklarn kurmak istediler. Ama altm ncesi yllarda Msrda Seyit Kutup, randa Ali eriati, Mevdudi, Amerikada Malcolm X gibi devrimci Mslmanlarn abalar seksen balarnda ran devrimi Trkiyeli Mslmanlar harekete geirdi. Gerek sol devrimciler, gerekse Mslman devrimciler ayn eye kar kmann bilinciyle asker ve sivil burjuvayla uraa baladlar. Bunlarn verdii uratan doan halkn kafa karkl bugnk ynetimi dourdu.

Bu hzn ve deiimi Rstem Budak Necati Gngrden ok gzel bir alntyla noktalyor. Bu alntda bizim mahalle ve evlerimizin ssz ve terkedilmiliini bu kadar gzel betimleyen bir yaz daha nce okumamtm. Yaznn gizemini, sizlerin merakn yok etmemek iin sizlere kitab okuyun, diyorum.

Bozkrn ocuklar adl yaznn giriinde corafyann insan yaantsndaki etkisinden sz ediliyor ve bu yaz bni Haldunun Mukaddime adl eserinden alntyla reklendiriyor. Bu yaznn znde rahmetli Edip Canseverin Mendilimde Kan Sesleri adl iirinde geen nsan doduu yerlere benzer be Ahmet Abi dizesinin adeta yorumu nitelii kazanm.

Ayn yaz Bozkr Nedir alt balyla devam ediyor ve soruya Rstem Budak, Anton ehovun Bozkr romanndan alntyla cevap veriyor. ehov bir meyve bahesiyle bozkr karlatrrken betimlemeler benim aklma bir saray prensesi ile alkan bir kyl kadnn karlatrmasn getiriyor. Bozkrla kyl kadn nasl da birbirlerine benziyorlar. Grntleri deil, yreklerinin gzellikleri etkiliyor insan. Osman Ykselden alnan u dizelerden bozkr daha gzel ne anlatabilir ki...

Hep ayn ses, ayn renk, ayn ekil, ayn hat!..
Topraktan ve gneten gelen sonsuz saltanat!..

Bozkr skn, bozkr ruh, bozkr bir dervi gibi!
Kendi kendinden gemi, Allah grm gibi!

Bozkrn ocuklar Nerede? bal altnda sylenenler beni adeta bolua srkledi, diyebilirim. Anadolu insannn efsane boyutundan sz ediliyor, Ali Akban Bozkrn ocuklarndan alnt yaplarak. Kim bu Bozkrn ocuklar? Anadoluya, Seluklu, Osmanl ile gelen Trkmenler mi? Yoksa daha nceki aknlarla gelip yerleip nce Bizansa sonra Seluklulara hizmet sunan Uzbek ve Peenekler mi? Yoksa Seluklu ve Osmanl dneminde kendini artk Anadolu halk olarak tanmlayan Krtler, Ermeniler, Rumlar, erkezler, eenler mi?

Seluklular, bugn kendilerini aznlk diye adlandrarak, kendilerine aznlk haklar isteyen kimselerden ne saraya, ne orduya kimseyi almam, ancak bir miktar vergi ile ticaret ve tarm alanlarnda almalarna izin vermiler.
Osmanl Yenieri Ocan ilk kurduunda Anadolu, yani Rstem Budakn deyiiyle Bozkrn ocuklarn kullanm, ancak ilerleyen yllarda Bozkrn ocuklarndan pek de bir eser kalmam. Arada Gen Osman, Kayk Kul Mustafa, Krolu gibi Trkmen boylarna mensup isimler ok nadir bulunuyor. Belki de Yenieri Oca devirmelerle dolup tat iin durmadan ayaklanmalar oluyor, canlar istediinde paalar ldrp/ldrtp ve padiahlar tahtan indirip, tahta karacak kadar opulculuk yapyorlar. Saraysa zaten malum... Neredeyse padiah bile Trkmen zelliini yitirecek duruma geliyor. Koskoca Osmanl sarayn ve devleti, Avrupadan kle olarak gelen kadnlar ynetiyorlar.

Doruluk derecesini tam bilemiyorum, ama IV. Murad vasiyetinde Ben lnce, ibrahimi de ldrn, Osmanl tahtna da Krm Hann karn. Osmanl saraynda Trk kalmad dedii syleniyor.

Cumhuriyete gelince, anakkale savunmas ile iin rengi deiiyor; Anadolu zerinde yaayan herkes yaad yeri ve birlikte yaamaya altklar varlklar koruma telana dyor. stanbulda istanbullu Rumlar, ngiliz ve Franszlarla ibirliine giren kendi soydalaryla savayorlar. Ayn manzaray 9. Kolorduda (Erzurumda) vatansever ermenilerin nc kuvvetlerde yer alp, hem Ermeniler, hem Ruslarla savatklar anekdotlar anlatlyor. erkezler ve Krtleri saymaya gerek yok, nk onlardan Anadolu savunma cephelerinde bulunmadklar ve ehit brakmadklar bir yer yok.

Eer Bozkrn ocuklar olarak bunlar kastediliyorsa, hem fikiriz. Ama yalnz Trkmenler kastediliyorsa, hem fikir deiliz. Osmanlda Trkmenler ykselme dnemine kadar n plandalar, ykselme dneminde aknclar hari varlklar mehul. Duraklama ve sonrasnda Trkmenler orduda tek tk, sarayda hi yok. II. Abdlhamid dnemine gelindiinde Trkmenlerin saraya sokulma abalar var, ama bu defa da Trkmenler yanamyorlar. Dadalolu gibi isimler kentleme modeline kar ktklar iin adlar asiye kyor. Dadalolu koaklamasnn znde bu asilik var.

...
Hakkmzda devlet vermi ferman
Ferman Padiahn dalar bizimdir
...

Ve sonu... Hem ehov, hem Rstem Budaka katlyorum; artk ne bozkr var, ne de bozkrn yetitirdii koaklar... Kendinden ve mensubu olduklarndan uzaklama gayreti iinde olan kaaklar var, kanunsuz kaaklar deil, kanuni kaaklar...

Medeniyetin Kenar Yeri: Ky adl metnin girii bir paragraflk yaz... Bundan nceki yazlara bakyorum da, kelime ve cmleler farkl olsa da anlam olarak hayli tekrar var ehir ve medeniyet konusu zerine yazlan yazlarda. Bu paragrafta dierlerine yakn... nsann barnma gereksinmesi ve toplu yaam dncesinin gelimesi ile kyn oluumu...

Ayn yaznn Kyn Hallerine Dair adl ksmnda nfus younluunun art ve ihtiyalarnn nfusa gre ayarlanp giderilmesi, ky bucaa, buca ileye, ileyi il olmaya tayor.

1970li yllarda gerek ehirlere, gerek yurt dna hzl bir nfus ak olmu, bu g yurt iinde Ege, Marmara blgelerine, yurt dnda ise Almanya, Fransa, Hollanda, Avusturya olmak zere Avrupann eitli lkelerine olmutur. Bu gn bir ka nedeni var elbet, ama esas olan insanlarn devlet gvencesi hayranl, miras paylam sonucu alanlarn nfus bana yetersizlii, ocuklarn renim grmek iin aileleri ehirlere tanmaya zorlamalar, kan davalar nemli etkenler olarak karmza kmakta. Rstem Budak da bu konudan bahsediyor.

1940l yllarda tarm ve hayvanclk alanlar bata olmak zere, ky sorunlarnn giderilmesi amacyla kurulan Ky Enstitlerinin gelitirilmesi yerine kapatlmas, 1970li yllarda Ecevitin Ky-Kent Projesinin hayata geirilememesi bu g engelleyemedii gibi azaltamamtr da... 1990l yllara kadar zal Ky-Kent Projesini ksmen hayata geirmi, ancak gerek ekonomik artlar, gerek 1980li yllarda ortaya kp, 1990l yllarda ortam yeterli lde kartran PKK ve Krt sorununu srekli gndemde tutanlar her trl kalknma hamlesini adeta sabote etmilerdi.

Sonras malum... Koalisyon dnemi... nce tek tek, sonra ortak soyulan bir lke 2002ye kadar devam eden sreci... Arada Refah-Yol koalisyonu ksmen bu d grafiini durdurmu, hatta ykseltme aamasna getirmi, karlar zedelenen brokrat ve burjuvayla beraber slam kart dnceye sahip s dnceli Kemalist medya kanadnn yaygaraclnn desteiyle mam-Hatipler bahane edilerek 28 ubat kararlar dorultusunda sekteye uramtr. Bu kararlar ayn zamanda eitime de vurulan en byk darbe olarak artk tarihte yerini alacaktr. Bundan sonras bir sarhoun eitimi plkte arayndan ibaret. Nasl iyiletirilebilirden ok, nasl ktletirilebilirin bir serveni...

Rstem Budak kyl ve ehirlilerin atmasn bu yaznn ana unsuru olarak ilemekte. Kyl ne dini, ne ekonomiyi, ne de siyasi gelimeyi lke geliim platformunda deerlendirmediini, bunlar gelenek ve bildii mevcut kltr dorultusunda srdrdne dikkat ekip, bu eksiklii iyi bir sosyolog olan Cemil Meriin Trk toplum yapsna bak asyla rneklendiriyor.

Dini Cuma, bayram ve cenaze namazndan ibaret sayan, Allah, kitap, peygamber, veli, keramet, mucize kavramlarna laf syletmeyen, ancak Allah, kitap, peygamberin de ne sylediinden bihaber, duyduklarnn doruluuna aldrmadan bir masal gibi birbirlerine anlatan, ama neredeyse hi uygulamayan geni bir topluluk kylmz. Ekonomi szcn zala kadar ne duymu, ne de neye yaradn merak etmi deil kylmz. Yine 1990l yllara kadar reten, ancak rettikleriyle ihtiyalarn karlayan, 1990 sonrasda retimi azaltp tketimi artran, alan boluu ald zirai kredileriyle dolduran, onu da deyemediinden iflas gsterip devletten af bekleyen bir topluluk kylmz. Kylmz yllarca niye oy verdiine deil, gelenei bozmamak yolunda %35 sol, %65 sa diye nitelendirilerek oy orann kk sapmalar haricinde deitirmeyi dnmeyen bir geni kitle. Bunun kart gibi grnen, ancak kitlesel olarak biraz daha az olan ehirli ne durumda... ehirlinin siyasal tercihleri, geliim ve yaam koullarnn iyiletirilmesi alan dorultusunda kullanan kesim o kadar az ki... Dier ehirliler oran olarak dnsel bazda kyllerden farkl deiller. Ancak onlar gelenee deil, siyasal yaplamadaki gnbirlik karlarnn artmas ve azalmasna bakyorlar. Hi deimeden yine saclar sac, solcular solcu... iyi de olsa, kt de olsa bir sac semen bir solcu temsilciye oy vermeyi dnmemekte.
Rstem Budak Kyllerin Geleneinden bahsederken Necip Fazldan rnek veriyor ve kyllerin okutulmas, eitilmesiyle ruh ve kafa imanlarnn tamamlanmasyla geliimin gereklemesinin mmkn olacana vurgu yapyor. Ancak yukarda da szn ettiimiz ehirliyle kyl arasnda bir fark olmadna deinmitik. Kyly gerekli dzeye ulatrmadan nce, ehirli zerinde alsak bence daha doru olur. nk Rstem Budakn kendi tespitiyle varolar zaten kylerin ehire yansm halleri...

Taraya (Kendimize) Bakmak adl yazda Budak, stanbulun hakim kltrnn tara ve merkez oluumunun belirlenmesindeki etki zerinde duruyor. Bu etkinin toplumsal deiim noktasnda nemli bir yeri var, ancak tara kltr daha geni bir yelpazeye sahip olduundan deiimi de olumsuz ynde etkileyebiliyor. Yazda, stanbula alternatif merkez Ankarann oluturulma abasna dikkat ekiliyor ve bu esas zerinde duruluyor. Tarann aslnda kendi iimizde yaattmz atan duygulardan baka birey olmadn ortaya koyuyor.

Tarada Dncenin mknadl yazda Rstam Budak, merkezin, yani stanbulun dnd ve dncesini yazl ve szl olarak taraya, yani Anadoluya aktardn, tarann ise bu dnceyi hazmedip birbirlerine aktardklarndan sz etmekte. Tarann stanbuldan ald dnce adeta yaam biimine dnmekte.

Rstem Budak, tarann gerek siyasal otoritenin kendi yaknnda/yannda bulunmay, gerek evresinin kendi yaknnda/yannda bulunmayn yalnzlk saymakta ve bu krgnln yeni yaratclar, yeni dnce sahiplerinin tarada tarallarla geirmesinin kendi aleyhlerinde gelimeler douracandan sz etmekte.

Tiyatrolar, tiyatro okullar, matbaalar, yaynevleri, dergiler (gerek sanat, gerek bilim, gerekse magazin dergileri) hep stanbul meneili, 1980 sonras gen yazarlarn Anadoluya dalmalar yeni yeni amatr dzeyde dergicilii balatrken, zellikle 2000li yllardaki ekonomik knt ve internet furyas bu geliime de ciddi darbe vurmutu. Zaten okumada ve okutmada zorlandmz toplum, yazl medyadan uzaklam, bu da dergi ve gazetelerin abone bulma zorluunu ortaya karmtr. Bir derginin yaamn srdrmesini abone saysnn belirledii bilinen bir ey. Ancak magazin dergileri nitelik ve stat gzetmeden ald reklamlarla ayakta kalabilmekte.

Rstem Budak, merkezin bakyla tarann hamlndan, dnce slndan sz etmekte, ancak merkezin kendi dncesinin kalc olmas ve yaygnlamasnn da tara ile mmkn olduunun farknda olduunu anlatyor. Yine tarada bulunan tara aydn, kendini merkezden uzak tutup, az yazmakta, nemli ve vazgeilmez olduunu dnmekte, ancak anlalmakta zorlanld bu yzden de merkezden dland dncesini ortaya koyduunu yazar bu yazda saptamakta.

Taradaki dncenin kalcl ve yaygnl niversiteler ile mmkn. Bir noktada niversite dnceyi dourur, besler, datr. Tara aydnn neredeyse tamam da niversitelerden kar.

Tara aydnn kendi ehrinde, kynde, ilesinde tannp deer grmesi onun iin yeterli olduu kabul ediliyor. nk bu taral iin dnya bulunduu yerdir; aydn iin de, halk iin de.

Tara aydnlanmas; tm lkenin en nemli sorunu olarak kabul edilmekte. Bu konuya aydnlarla beraber dier siyasi ve brokrasi kesiminin de ilgi duyduunu belli etmekte, dile getirmekte. Ancak bu amaz hl bir sonuca varm deil. Savunulan ideoloji, zgrlk, dnceyi pazarlama, kendine gven hl muallakta, hl zm topik bir zamana tehir edilmi beklemekte.

Rstem Budak da, ben de umut ediyoruz ki, korkularmzdan, kayglarmzdan kurtulup, zgrce dncelerimizi syleyip, gelecee, gerek maddi, gerek manevi anlamda kayg duymadan bakabileceimiz bir ortam yakalar ve byle bir ortamda yaantmz srdrrz.

Tarallar-ehirliler blmn son yazs... Bu yaz bir anlamda blmn bir deerlendirilmesi ile ehir ve ehir d yerleim birimlerinin gerek dnsel, gerekse yaamsal boyutta bir mukayesesi...

Yaz Tara kavramnn aklanmasyla balyor, sonra yerleim yerlerinin toplumu etkilemesi dorultusunda tarihsel seyir dikkate alnarak anlatlyor. Zaman zaman eitli isimlerden alntlarla yaam biimlerinin deikenlik ve gelime gstermesinde toplumsal srecin tarihin seyrini oluturduunu da grmemiz mmkn. Beni en ok etkileyenlerden biri bni Haldunun tespiti ...nsan alkanlklarnn oludur. Onunla kaynap almtr. Kendi miza ve tabiatnn olu deildir. Hayatta allm onun yaratl ve tabiat, onun iin bir meleke ve alkanlk olur. Grlyor ki, insann karakterini de dnsel yapsn da iinde bulunduu toplumsal yap belirliyor. Toplumsal yapnn dinamiklerinin olumlu ve olumsuzluklarn kendi bak ve anlay asndan deerlendiren birey alim de olabiliyor, zalim de. Bu seki kiinin Aln Yazsn belirliyor.

Tara ve ehir yaantlarnn ahlak, inan ve yardmlama gibi sosyal olgular farkllk gsterdiine dikkat eken Budak, ayn kfrn tarallar ve ehirliler tarafndan bilinip kullanldn, ancak ehirlinin zaman, mekn ve kii gzetmeden yaptn, taralnn buna itina gsterdiinden bahsediyor. ehirde bir kadn gslerinin ve bacaklarnn nemli bir blmn gstermeyi medeni cesaret sayarken, tarallar bunu ayp ve gnah olarak nitelendirmekte. Tarada kapsn aldnz erkek olan her evde misafir olabileceiniz gibi ehirde her hangi bir kapy almanz olanaksz, daha da nemlisi ehirde kapsn aldnz kiinin tandklk boyutunun ok ileri dzeyde olmas gerekiyor ki, misafir olabilesiniz.

Beni ok etkileyen bir baka alnt; Dindarlk ehrin bymesiyle azalr; daha dorusu, bu azalma insana yadrgatc bir tarzda tesir eden ehircilik unsurlarnn birikmesiyle meydana gelir. nk ehir ne kadar byrse, zerindeki gk de o kadar ufalr. Tabiat, iek ve aydnlk o kadar az; duman beton, teknik ise o kadar ok olur. Biz de o kadar ahsiyet, o kadar da ok kitle oluruz, ehir ne kadar byrse, cinayetlerde o nisbetle artar. Dindarlk ehrin byklne gre, cinayetler doru bir nisbette bulunur diyen zzetbegoviin yazsndan alntyd.

Rstem Budak kendi deyimiyle Tara-ehir ilikisile Trkiye sosyolojisine nemli lde k tutuyor. Bu blmn tamamnda kentsel sorunlar ile kyn kent karsnda yaad sorunlar belirliyor ve zm politik ve kurumsal yaplara brakyor.

Ve son sz olarak Rstem Budak ... Gnmzde tm ehirler yakn kyler olan gecekondular-arka sokaklar olmutur. Burada yaayanlar ana gvdede olanlarn hizmetini yaparlar. Bir sre sonra bamszlklarn elde etmeye alrlar. Ana merkezdeki yaam en ideal olandr. Bunu gerekletirmek iin tm mrlerini buna adarlar diyor.

30 Kasm 15
Bodrum



Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.

Yazarn yaptlar kmesinde bulunan dier yazlar...
Devrimci Bir Dervi: Mehmet Akif
"Kadn airler Aktan Bahsettikleri Zaman" zerine Birka Sz
Gs Kafesinde Ku Yetitiren air: kr anku
Yazar ve airlerin Deien Anatomisi ve Sosyal Stats
Sabahattin Ali
"Bir Fincan Kahve Olsa"
"" - Mi"li Gelmi Zaman
"Ger Bir ehir"
Edebiyat Hayat Memat zerine I
Yazlk Sinemadan Klk Dlere

Yazarn deneme ana kmesinde bulunan dier yazlar...
Millet Olmak in Toplumsal Deerler
Her Yusuf Dne Bir Kenan lkesi
an topyas
ki Katilin Dayanmas
Eitim Bakanyla Sanal Bakma
Politik Arenada Kr Dv
Sosyal Medyada Uzay Sempozyumu
Yusuf Tekin Tekke ve Zaviye Bakan m
Eitim Aracna Be Yl Bakm
Byk Taarruza Kk Bir Not

Yazarn dier ana kmelerde yazm olduu yazlar...
Bir Veda Partisinde Veda Hutbesi [iir]
D Geiti [iir]
Saat Gkyzne Yaklayor [yk]
Efsun [yk]
Sevgi Ya da Ak Algs [Deneme]
Doann lgn Yarat ve Ak [Deneme]
Akn Tarifi [Deneme]
"Korkma Snmez... "" airi [Deneme]
Bugn 23 Nisan [Deneme]
Eros'a Rekabet [Deneme]


Osman AKTA kimdir?

1965 Erzurum dodu. Gazi niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, TDE blmnden mezun oldu. Srasyla Van, Bartn, Antalya,Bursa, Ankara, Bodrum'da retmen olarak grev yapt. Halen Kocaeli'bde grev yapmakta. yaklak 40 yldr iir,yk ve eletiri yazlar yazmakta. Eserleri: 1. ayArsz; Uluda Yaynlar 2007 (iirler) 2. bermuday tek gemek; Cinius Yaynlar 2016 (iirler) 3. AsiMilat(r); Cinius Yaynlar 2017 (Politik Denemeler) 4. (D)OKU(N)MUTUK; Cinius Yaynlar (Kitap Eletirileri) 5. cennet cazgrlar; Cinius Yaynlar 2017(iirler) 6. orak dler lkesi; Cinius Yaynlar 2018 (iirler) 7. Yamur Yanklar; Artus Yaynlar 2018 (ykler) 8. Sessiz lk; Cinius Yaynlar 2018(Kitap Eletirileri) 9. dar vakitte ak; Cinius Yaynlar 2018 (iirler) 10. k Hseyin Fizh; Cinius Yaynlar 2018 (iirler) 11. uaraya Elhan Olmak; Cinius Yaynlar 2019 (airler zerine Denemeler) 12. ναυάγιο αγάπης (enkaz- ak): Cinius Yaynlar 2019 (iirler)


yazardan son gelenler

yazarn ktphaneleri



 

 

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2024 | Osman AKTA, 2024
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.