..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
Bilim aknlkla balar. -Aristoteles
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > nceleme > Tezler > osman demircan




27 Kasm 2010
Trk iiri'nde zgnlk  
osman demircan
Trk edebiyat blmlere ayrlrken kltrel deiim, dini deiim, corafi deiim, lehe ve ive farkllklar lt olarak alnr. Trk iiri de bu ltlere gre blmlere ayrlr. Trk iirini meydana getiren airlerin, zgnlk asndan deerlendirilmeleri, bu ayrmann bilinmesiyle mmkn olacaktr.


:BACJ:
Trk edebiyat blmlere ayrlrken kltrel deiim, kltrel deiim, dini deiim, corafi deiim, lehe ve ive farkllklar lt olarak alnr. Trk iiri de bu ltlere gre blmlere ayrlr. Trk iirini meydana getiren airlerin, zgnlk asndan deerlendirilmeleri, bu ayrmann bilinmesiyle mmkn olacaktr.
Trk iiri slamdan nce szl edebiyat rnlerinden olumaktadr. Kouk, sagu, sav, destan bu rnlerdir. l milli lmz olan hece lsdr ve bunlarn 7'li, 8'li, 11'li olanlar kullanlmtr. Dildeki kelime says snrldr. Daha ok doa, ak, kahramanlk, yiitlik ve lm konular ilenmitir. Trkler bu dnemde Alp Er Tunga Destan, u Destan, Ouz Destan, Bozkurt Destan, Ergenekon Destan, Treyi Destan, G Destan gibi destanlar ortaya koymulardr. zgn bir edebiyattr. Bu dnemin en zgn airi Yollug Tigin'dir. nk Trk edebiyatnn en zgn eserlerinden olan Gktrk Kitabeleri'ni Yollug Tigin yazmtr. Orhun Kitabeleri, Trk kltr tarihinin, bugn iin bilinen ilk yazl belgeleridir. Ayn zamanda Trk dili, edebiyat ve Trk tarihinin ilk ve ebedi abideleridir.Orhun Kitabeleri, Trk dili zerinde alan alimler iin hazine kadar deerli bir kaynaktr.
Kitabelerdeki dil, hayran olunacak ve hayret edilecek derecede mkemmeldir. Kitabelerin her cmlesinde iir lezzeti duyulmaktadr. Cmleler ksa ve kesik olup derin bir anlam tamaktadr. Herhangi bir kelime, cmleden karldnda veya ilave edildiinde hemen bozulacak bir dengeye sahiptir.VIII. asrda yazlan kitabelerin dili ve her satrnda ifade edilen fikirler emsalsizdir. Her satrnda koyu bir Trklk uuru ve milliyetilik yatmaktadr. Bu emsalsiz gelimilik, Trk yazl edebiyatnn ve milliyetilik fikrinin daha nceki devirlerde baladnn ispatdr.
slamiyetin etkisindeki Trk edebiyat dnemi ise 10, yzyldan itibaren balamtr. Gei dnemi eserlerindn olan Divan- Lgati't Trk zgn bir eserdir. nk Trk kltrnn Araplara tantlmasnda byk rol oynamtr. Trkenin Arapa kadar zengin bir dil olduunu gstermitir. Bir szlk olmakla birlikte, Trk milletinin yceliini de anlatan bir abide eserdir.Trk boylar ve corafyas ile Trklerin rf ve gelenekleri zerine nmli bilgiler vermektedir.
On beinci yzylda aataycann (aatay Trkesinin) klasik bir yaz dili olarak kimlik kazanmasnda Ali ir Nevai'nin nemi bilinmektedir. Nevai ncesinde ve Nevai’nin anda, Timurlular devletinde Trke yazan sanatlar azdr. Nevai, Trkeyi edebi dil olarak kullanmayan, Farsa yazan adalarna atar. adalarnn Farsann karsnda edebi dil olarak Trkeyi yetersiz grmelerini eletirir; eer emek verilirse Trkenin de Farsa kadar, hatta daha fazla anlatm inceliklerine sahip olduunun grleceini belirtir. Bu grlerini Muhakemetl-lugateyn'de grrz. Yine gei dnemi eserlerinden Kutadgu Bilig'in zgn bir eser olmad sav yanltr. nk, Kutadgu Bilig'in nemi hikyesinde ve eklinde deil, kitaptaki tartmalarn konu ieriindedir. Sosyal hayat, ahlk, bilgi ve zellikle devlet anlay hakkndaki fikirler, tamamen eski Trk geleneinin sonucudur. Kutadgu Bilig'de iyilii telkin eden szlerin dayana ise, btn dinlerde ve ahlk felsefe sistemlerinde rastlanabilen evrensel ilkelerdir ve kimsenin mal deildir. Eser zerindeki almalaryla tannan talyan Trkolog A.Bombac, 'tamamen orijinal bir eser olduu hkmne varyoruz' demektedir. Bu tartmalarn dnda, ok yeni olarak, eser zerinde bir Smer etkisinden sz ediliyorsa da, bunu temellendirmek olduka gtr; yine de hkm zamana brakmak gerektir.Bu gei dneminde zgn iirlere de rastlamak mmknkr. Hoca Ahmet Yesevi, Edip Ahmet Ykneki, Yusuf Has Hacip ve Kagarl Mahmut bu amaca uygun, halkn anlayabilecei bir dille eserler vermilerdir. rnein, Ahmet Yesevi tekke edebiyatnn ilk temsilcisidir. Bu vesileyle Anadoludaki Trk edebiyatnn yeerip gelimesine zemin hazrlam, Yunus Emre gibi byk airlerin yetimesine sebep olmutur. Yunus Emre'de Yesevi izlerini u rnekle verebiliriz: Yesev Ynus

Akn kld eyd mini Akn ald benden beni
Cmle lem bildi mini Bana Seni gerek Seni
Kaygum sinsin tni kni Ben yanarm dn gn
Minge sin ok kireksin Bana Seni gerek Seni



Hca Ahmeddr minim atm Ynusdurur benim adm
Tni kni yanar otm Gn geldike artar odum
ki cihnda mdim ki cihanda maksdum
Minge sin ok kirek sin Bana Seni gerek Seni

Anadolu'da ve Rumeli'de Trk varlnn kklemesinde en byk hisse yine Yesevi takipilerinindir. Osmanl Devleti'nin manevi kurucular olan eyh Edebaliler, Hac Bekta Veliler, Geyikli Babalar, Ahmet Yesevi'nin takipileridir. Ahmet Yesevi'nin Anadolu'ya gnderdii Hac Bekta Veli, Osmanl ordusunun belkemii olan Yenieriliin manevi retmeni (piri) idi. Yine, Ahmet Yesevi'nin Hac Bekta'a yardmc olarak gnderdii Sar Saltuk, Balkanlarda Mslmanl kkletiren kiidir. Bursa'nn fethini hazrlayan Geyikli Baba, bir baka Yesevi takipisidir. Yesevi rencileri, Anadolu'nun Trklemesi yllarnda, 12'nci, 13'nc ve 14'nc yzyllarda, gerektii zaman sava derviler olmular 'Alperen' adn almlar, savamlar ve savan ruhu olmulardr. Gerektii zaman ticarete ahlak ve disiplin getiren ahlak savalar olmular 'Ahi' adn almlardr. Kadnlarn aydnlanmas yolunda uramlar 'Bacyan' olmulardr. Bo arazileri canlandrmak ve yeertmek iini stlenmiler, yollarn gvenliini salamlardr. Gnllerde inan, zihinlere bilgi n saan aydnlatclar olmulardr. Osmanl'nn temeli Gaziler, Ahiler, Baclar ve Abdal'lardr. Bunun iin de insanlk tarihinin en byk baars ortaya konulmutur.
Trkler onuncu yzyldan itibaren kitleler halinde slamiyet'i kabul etmeye balamlardr. slam kltrnn etkisiyle yava yava yeni bir edebiyat ortaya kmtr. Kendine zg nitelikleri ve kurallaryla 'Divan Edebiyat' adn verdiimiz dnemin oluumu 13.yzyla kadar gelir. Daha sonra bu edebiyat anlay 19.yzyla kadar etkin bir ekilde varln srdrr. Divan iiri, zellikle 18. yzylda ve Nedim’in iirleriyle dilde ve anlatmda bir yalnla ynelmitir. Fakat bu iirin devrim niteliinde yeni temalar ve buna bal olarak da yeni biim zellikleri ve tonlamalar kazanmas, daha sonra, Tanzimat dnemi iiriyle olmutur. Bu dnemde zellikle Namk Kemal, iirlerinin ierdii yeni kavramlar ve aratrmaclarn zerinde birletikleri “merdane eda”s ve “gr ses”iyle, iirimizin yeni bir evreye girmesinde devrim niteliinde bir dnmn balangcnda yer almtr. Tanzimat dneminden sonra gelen Servet-i Fnun veya Edebiyat- Cedide devri, Trk edebiyatnda 1860’tan beri devam eden Dou-Bat mcadelesinin kesin sonucunu (Bat edebiyatnn lehine) belirleyen aamadr. Gerekten youn ve dinamik almalarla geen bu ksa dnem sonunda Trk edebiyat, gerek anlay, gerek ierik, gerekse teknik bakmdan tamamyla Batl bir nitelik kazanmtr. Bu dnem sanatlar olan Tevfik Fikret'tir. Trk edebiyatnn Batllamasnda en byk pay Tevfik Fikret’indir. iirleri hem biim hem de ierik olarak yenidir. Parnasizmden etkilendiiaka grlr. Mstezad, serbest mstezat yapan, nazm dzyazya yaklatran, beyitin, aruzun egemenliine son veren hep Fikret’tir. Ayrca air, aruz lsn Trkeye baaryla uygulayan byk sanatdan, (Dier airler Yahya Kemal ve Mehmet Akif’tir.) biridir. Servet-i Fnun edebiyat dnda kalan sanatlarmzdan Mehmet Akif ile Mehmet Emin Yurdakul zgn airlerimizdendir. Servet-i Fnun iiri ile hemen ardndan balayan Fecr-i At iirini birletiren balca zellikler arasnda, ilk olarak, kullanlan malzemedeki birlik dikkati eker. Fecr-i t iirinin balca temalar da, Servet-i Fnun iirinde olduu gibi, ak ve tabiattr. Bu ak, genellikle, hiss ve bazen romantik olduu gibi; tabiat tasvirleri de tamamyla sbjektiftir. Dilde Servet-i Fnuncularn metodlar takip edilerek, iir diline Arapa ve Farsadan yeni kelimeler getirilmi, konuma dilinden uzaklamaa devam edilmitir. Vezin, yine aruzdur. Nazm ekillerinde yaplan balca deiiklik, Servet-i Fnun devrinde Fikret ile balam olan 'mstezd' daha deiik bir nazm ekline getirme' ileminin ok ileriye gtrlerek, Fransz sembolistlerindeki serbest nazma tamamyla benzetilmesidir. Servet-i Fnun airlerinin duygularndaki marazlik, Fecr-i t iirinde de daha ar bir ekilde devam eder. Tek ayrlk ise, Servet-i Fnun airlerinin anlamaa almadklar ve belki de anlayamadklar Fransz sembolistlerini Fecr-i t'nin daha yakndan tanmaya almas ve bunun ksmen gerekletirilmesidir. Bu topluluun baz airlerinde sembolist iirin baz zelliklerine rastlanmas, bu ksm tesirin delilleridir. Bu dnemin en zgn airi hi phesiz Ahmet Haim'dir. iirde musikiyi n plana alan, anlam akln ikinci plana atan, msralar da geni ve akc bir telkin kabiliyeti arayan ve iirin kaynan uur-altnda bulan bu anlay ile sembolizmin iir anlay arasnda 'yaknlklar' vardr. Ancak, sembolist iirin esas unsuru olan sembol Haim'in iirlerinde yoktur. Onun, anlam anlalmayan veya deiik yorumlara elverili bulunan iirleri pek azdr. Bu bakmdan, Haim'i sembolist bir air olarak kabul etmek ok gtr. Fecr-i Ati topluluunun ardndan balayan Milli Edebiyat dnemi 1911 ylnda Selanik’te kan “Gen Kalemler” dergisinde mer Seyfettin’in “Yeni Lisan” adl makalesinin yaymlanmasyla balar. Milli Edebiyat hareketi ncelikle bir dil hareketidir. Sade Trkenin bir dava olarak ele alnmas ilk kez bu dergide ortaya konulmutur. “Milli Edebiyat” terimi de ilk defa bu dergide kullanlmtr. Bu dnem sanatlarnn iir anlayyla, Fecr-i Ati topluluunun iir anlay birbirinden pek farkl deildir. “iir vicdani bir keyfiyettir” dncesinde olan airleri bireysel konular ilerler. Daha sonra 1917 ylnda yaptklar bir toplantda, hece lsn kullanma, gnlk konuma diliyle yazma noktasnda birleen airlerin, ierik konusunda her birinin ayr bir yaklamda olduu gzlenir. Bu dnem sanatlar Divan edebiyatn, Dou edebiyatnn, sonrasn ise Bat edebiyatnn taklitisi olmakla sularlar. Bu dnemin en zgn iirler yazlmamtr. Bu dnemdeki zgn iir yazlamama eksiini Be Hececiler kapatmtr. Bu airler 19117de Selanik’te “Gen Kalemler” le balayan Milli Edebiyat akmnn ilklerine bal olarak, halk iirimizin zelliklerinden, yerli kaynaklarmzdan yararlanarak, iirimizin aruzdan heceye geiinde nemli rol oynamlardr. iirlerinde Anadolu manzaralarn ve Anadolu yaayn cokulu bir dille ilemilerdir. Hece lsnn genellikle 11’li ve 14’l kalbn kullanmlardr. Daha sonralar, yeni biimler arayarak olduka uzun iirler de yazmlardr.



Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.

Yazarn tezler kmesinde bulunan dier yazlar...
Evrim Vardr; Teorisi Yanltr

Yazarn nceleme ana kmesinde bulunan dier yazlar...
Ekmek Paras
slami Sosyalizm
Ermeni Trkleri
Teoman ve Elif afak
iir Nasl Olmal
Hi phesiz ki Gazeteciden Terrist Olmaz; Ama Ajan Olur
Seni Saraya Gtrsem Al Nerede Dersin
Ama Sen Bir ocuun Topusun Hala Dnya
Sokrates
ntihar Eden Birinin Ardndan

Yazarn dier ana kmelerde yazm olduu yazlar...
En Ateli Anmda Gel Yanma [iir]
perek Beni ldr [iir]
Cayr Cayr [iir]
Kar Yangnlar [iir]
Syle Neden Konumuyorsun [iir]
Gzlerim Kan Davaldr Her Geceye [iir]
Kefenden iekli Elbise [iir]
Mart Beyaz [iir]
Gl arab [iir]
zlem [iir]


osman demircan kimdir?

Yreimin ve beynimin tavannda buluyorum, tozlu msralar. Aklm bir at kat. Gzlerim yldzlarla dolduunda, baklarmn lts vurur satrlara. te o zaman, iirler bir Samanyolu olur. Mehtapl gecelerimi vururum gzyalarmla biriktirdiim gllere. Her msra bir dal gibi der, iir denizlerine. Kzl bir duyguya boulurum o an. Akarm ellerinize.

Etkilendii Yazarlar:
Herkes


yazardan son gelenler

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2024 | osman demircan, 2024
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.