İslam tarihinde mezheplerin, ekollerin ve sayısız yorumların ortaya çıkışı, dinin özüyle mi yoksa insanın doğasıyla mı ilgilidir? Bu soru, her Müslüman'ın kendisine sorması gereken temel bir sorudur. Kur'an'ın açık beyanları, bu sorunun cevabını insanın yapısında aramaya yönlendirir.
Nefsin Gerçeği: Yusuf 53'ün Mesajı
"Nefsimi temize çıkarmam, şüphesiz Rabbimin esirgediği hariç nefis daima kötülüğü emredicidir. Şüphesiz Rabbim bağışlayandır, esirgeyendir." (Yusuf 53)
Bu ayet, İslam düşüncesinin en önemli gerçeklerinden birini ortaya koyar: İnsan nefsi, ilahi rehberlik olmadan güvenilir değildir. Elçi Yusuf'un hikayesinin sonunda yer alan bu itiraf, bir nebinin bile kendi nefsini temize çıkaramayacağını, ancak Allah'ın korumasıyla doğru yolda kalabileceğini gösterir. Bu ilke yalnızca sıradan insanlar için değil, din alimleri, mezhep imamları, meal yazarları ve tefsirciler için de geçerlidir. Hiç kimse hatasızlık iddiasında bulunamaz. Tarih boyunca en samimi niyetlerle yazılmış metinler bile, yazarının psikolojik durumundan, kültürel arka planından, döneminin baskılarından ve kendi sınırlı anlayışından etkilenmiştir.
Beşeri Kapasitenin Sınırları: Bakara 286'nın İlkesi
"Allah kimseye gücünün yettiği dışında yüklemez. Kazandığı lehine, işlediği aleyhinedir." (Bakara 286)
Bu ayet, İslam'ın temel adalet anlayışını yansıtır. Her insanın:
- Bilgi seviyesi farklıdır - Kimi Arapça bilir, kimi bilmez; kimi tarihsel bağlama vakıftır, kimi değil, kimisi bilim konusunda bilgilidir, kimisi değil.
- Psikolojik durumu farklıdır - Korkuları, umutları, travmaları dini anlayışını etkiler.
- Kültürel ortamı farklıdır - Yetiştiği toplum, okuduğu metinlere yaklaşımını şekillendirir.
- Kapasitesi farklıdır - Kavrama yeteneği, düşünme becerisi, zaman ve imkanları sınırlıdır.
Allah, kişiyi bu sınırlar içinde sorumlu tutar. Kimse mutlak hakikate ulaşmakla değil, samimi ve dürüst bir arayış içinde olmakla yükümlüdür.
Aynı Metin, Farklı Yorumlar: Sübjektivitenin Kaçınılmazlığı
İki kişi aynı kitabı okur, ama farklı sonuçlara varır. Bu, kitabın kusurlu olduğunu mu gösterir, yoksa insan zihninin doğasını mı?
Aynı Kur'an ayetinden:
- Biri yalnızca ebedi azap okur, diğeri sonsuz merhametin işaretlerini
Sorun metinde değil, okuyanın içsel dünyasındadır. Nefis, korku, çıkar, gelenek ve alışkanlıklar metni okurken araya girer. İşte mezhepler, tarikatlar ve sayısız görüş farklılığı bu yüzden ortaya çıkmıştır. Hanefilik, Şafiilik, Mâturîdilik, Eş'arîlik... Hepsi samimi insanların ürettiği yorumlardır, ama hiçbiri yanılmazlık iddiasında bulunamaz. İhtilafın kaynağı ilahi metin değil, insanın kendisidir.
İslam Dininin Tahrifi: İnsani Yorumların Gölgesi
Tarih boyunca İslam, Kur'an'ın yanına eklenen beşeri katmanlarla örtülmüştür:
- Hadis külliyatı - Yüzyıllar sonra derlenen rivayetler, senet zincirleri ve metin kritiği tartışmaları
- Mezhep kaideleri - Belirli dönemlerde, belirli coğrafyalarda, belirli ihtiyaçlara göre üretilmiş içtihatlar
- Tefsir geleneği - Yorumcuların kendi anlayış ve öncelikleriyle şekillendirdikleri açıklamalar
- Mezhebi metinler - Zamanla kutsal kabul edilen ama beşeri olan kitaplar
Bu katmanların hiçbiri vahiy değildir. Hepsi insan ürünüdür ve dolayısıyla hata barındırır. Bunların hiçbirisine din konusunda uyulmaz.
"Din Adamlarını Rab Edinme" Tehlikesi
Kur'an, bu riski açıkça uyarır:
"Din bilginlerini, din adamlarını ve Meryem oğlu Mesih'i Allah'tan ayrı rabler edindiler." (Tevbe 31)
Bir alimin, bir şeyhin, bir mezhebin sözünü sorgusuz kabul etmek, onu Kur'an'ın üstüne çıkarmaktır. Oysa hiçbir insan, ne kadar bilgili olursa olsun, yanılmazlık iddiasında bulunamaz. Meal yazarı bile, kelime seçimlerinde nefsinin etkisi altındadır. Bir kavramı yumuşatır ya da sertleştirir, bir vurguyu öne çıkarır ya da geri plana iter. İki meal yan yana konduğunda, aynı ayetin nasıl farklı anlamlara gelebildiği görülür.
Kur'an'ın Yeterliliği İlkesi
"Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık." (En'am 38)
Eğer Kur'an eksiksizse, neden başka kaynaklara ihtiyaç duyulur? Eğer her şeyin açıklamasıysa, neden onu anlamak için ara metinlere başvurulur?
Kur'an kendi başına yeterlidir.
Samimi Arayışın Değeri
Allah, mükemmellik değil samimiyet arar. Bir kişi:
- Elindeki tüm araçlarla Kur'an'ı anlamaya çalışırsa
- Nefsinin çıkarlarını bir kenara koymaya gayret ederse
- Dogmalardan ziyade doğruyu aramaya yönelirse
- Hatasını kabul edip Allah'tan bağışlanma dilerse
O kişi, Allah katında kapasite ölçüsünde sorumlu tutulur. Hata kaçınılmaz olabilir, ama kasıtlı sapma, ego tatmini veya çıkar arayışı sorumluluktur.
İlim Artırma Duası: Taha 114
"De: Rabbim, ilmimi artır." (Taha 114)
Bu emir, Müslüman'ın sürekli öğrenen, sorgulayan ve gelişen bir konumda olması gerektiğini gösterir. Durağan bir anlayışta kalmak, belirli bir mezhebin ya da alimin görüşünü mutlaklaştırmak, bu emrin ruhuna aykırıdır. İlim artırma, yalnızca bilgi biriktirmek değil, Kur'an'ı daha derin anlamaktır. Bu da ancak nefsi terbiye etmek, önyargılardan arınmak ve samimi bir tevazu içinde olmakla mümkündür.
Bağışlanma Dileme: Muhammed 19
"Bil ki şüphesiz Allah'tan başka tanrı yoktur. Kendi günahın, inanan erkek ve inanan kadınlar için bağışlanma dile." (Muhammed 19)
Nebimiz Muhammed'e bile bağışlanma dilemesi emredilmişken, sıradan bir Müslüman nasıl hatasızlık iddiasında bulunabilir?
Bu ayet şunu öğretir:
- Hatadan kaçınmak değil, hatayı kabul edip tövbe etmek erdemdir.
- Kendini beğenmişlik ve kesin bilgi iddiası tehlikelidir.
- Mümin, sürekli Allah'a yönelen ve kendini düzelten kişidir.
Kur'an'a Dönüş
Mezhepler, tefsirler, hadis külliyatı ve tüm beşeri metinler İslam için geçerli değildir. Hiçbirisine uyulmaz.
Müslüman'ın tek mutlak referansı Kur'an'dır. Diğer tüm kaynaklar:
- Şüpheyle değerlendirilmeli
- Kur'an'a arz edilmeli
- Eleştirel gözle okunmalı
- Hiçbir zaman kutsallaştırılmamalıdır
Herkes nefsinin etkisi altındadır. Din adamı da, meal yazarı da, mezhep imamı da. Bu yüzden hiçbir insanın sözü sorgulanmaz kabul edilemez.
Geriye kalan, her Müslüman'ın:
- Kendi kapasitesi ölçüsünde Kur'an'ı anlamaya çalışması
- Nefsini terbiye etmeye gayret etmesi
- İlminin artmasını Allah'tan dilemesi
- Hatalarından dolayı bağışlanma istemesi
- Ve en önemlisi: Samimi bir arayış içinde olmasıdır.
Allah, mükemmelliği değil samimiyeti değerlendirir. Kur'an'a dönen, nefsini aradan çıkarmaya çalışan ve gücü yettiğince hakikati arayan kişi, işte Allah katında değerli olandır.
