Namaz, İslam dininin temel ibadetlerinden biri olup Müslümanların günlük manevi gelişiminin merkezinde yer alan düzenli bir ibadettir. Namaz vakitlerinin doğru bir şekilde belirlenmesi hem dini inançlarla hem de bilimsel gözlemlerle örtüşen bir anlayışın ürünüdür. Kur'an-ı Kerim, namaz vakitlerinin belirlenmesinde doğa olaylarına ilişkin ipuçları sunmakta; güneşin doğuş, yükseliş ve batış süreçleri ile gece başlarında yaşanan atmosferik değişimlere dikkat çekmektedir.
Güneşin Ufuk Düzlemindeki Hareketi
Ufuk Düzlemi Nedir?
Ufuk düzlemi, gözlemcinin bulunduğu noktadan yatay bir düzlemle çakışan, dünya ile çevre arasında algılanan sınırı ifade eden kavramsal bir düzlemdir. Yeryüzünde bir noktada duran bir gözlemcinin bakış açısına göre Güneş, gündüz boyunca bu düzlem üzerinde belirli bir yol izler. Bu yolun şekli, gözlemcinin enlemini ve yılın hangi gününün söz konusu olduğunu doğrudan belirler. Kağıt üzerinde ufuk düzlemi çizildiğinde bir yönlendirme kuralı uygulanır: sağ taraf her zaman doğuyu, yani Güneş'in doğduğu yönü gösterir; sol taraf ise batıyı, yani Güneş'in battığı yönü temsil eder. Bu uzlaşı, Güneş'in günlük hareketi tasvir edildiğinde sonuçların evrensel bir dille yorumlanmasını mümkün kılar.
Güneşin Günlük Hareketi
Güneş gün boyunca ufuk düzlemi üzerinde belirgin bir parabol çizir. Bu hareketi üç temel evreye ayırmak mümkündür:
Yükselme evresi: Güneş doğu ufkunda belirginleştikten sonra yükselerek ufuk düzleminin üstüne çıkar ve zamanla en yüksek noktasına doğru ilerler.
Doruk noktası: Güneş, gün içinde en yüksek noktasına ulaştığında öğle vakti gerçekleşir. Bu an, günün tam ortasına denk gelir ve Güneş'in ufuk düzlemiyle arasında oluşan açı bu noktada maksimum değerine ulaşır.
Alçalma evresi: Öğle sonrasında Güneş alçalmaya başlar ve batı ufkuna doğru yolculuğunu sürdürür. Ufuk çizgisine temas ettiğinde gün batışı gerçekleşir.
Gündüz Süresi ve Öğle Vaktinin Hesaplanması
Eğer bir yerdeki gündüz süresi biliniyorsa öğle vaktinin hesaplanması oldukça basittir. Öğle, gün doğumu ile gün batımı arasında kalan sürenin tam ortasıdır. Mathematiksel olarak ifade edilirse:
> Öğle Vakti = Gün Doğumu Saati + (Gündüz Süresi / 2)
Bu yöntem ile aynı zamanda Güneş'in ufuk düzlemindeki açıları, yani yükseklik açısı ve azimut değeri bilindiğinde, yerel saatin yaklaşık olarak hesaplanması da mümkün hâle gelir. Güneş'in belirli bir yükseklik açısında olduğu zaman, o noktada bulunulan yerin yerel saati hakkında önemli bilgiler çıkarılabilir.
Dünyada Namaz Takvimlerinin Çeşitliliği
Dünya genelinde Müslüman topluluklar arasında namaz vakitlerinin hesaplanmasında farklı yöntemler kullanılmaktadır. Bu farklılıklar; ülkeden ülkeye, mezhepten mezhebe ve benimsenen astronomik kriterlere göre şekillenir.
Türkiye'deki Takvimler
Türkiye'de üç farklı namaz takvimi yaygın olarak kullanılmaktadır:
Diyanet Takvimi: Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından düzenlenen bu takvim, Türkiye'nin resmi namaz takvimi olarak kabul edilir. Ancak bu takvim astronomik verilere ve Kur'an'daki ifadelere tam anlamıyla uyum sağlamamaktadır.
Fazilet Takvimi: Türkiye'deki pek çok cami ve Müslüman topluluğu tarafından kullanılan bu takvim de iç tutarlılığı bakımından hatalıdır.
Süleymaniye Vakfı Takvimi: Abdülaziz Bayındır tarafından yürütülen uzun süreli araştırma ve hesaplamalar sonucunda oluşturulan bu takvim, astronomik verilere dayalı olarak Kur'an'daki ifadelere uygun şekilde düzenlenmiştir. Süleymaniye Vakfı'nın metodolojisi, diğer takvimlerden belirgin biçimde ayrılır.
Uluslararası Takvimler
Dünya genelinde de birbirinden farklı yöntemler mevcuttur:
Ummul Qura Takvimi: Suudi Arabistan'da resmi düzeyde kullanılan takvimdir.
Müslüman Dünya Ligi (MWL): Uluslararası arenada geniş kabul gören bir hesaplama yöntemidir.
ISNA (İslam Toplumu Kuzey Amerika): Kuzey Amerika'daki Müslüman topluluklar arasında yaygın biçimde tercih edilen bir yöntemdir.
Diğer Yerel Takvimler: İran, Pakistan, Endonezya, Singapur gibi ülkelerde coğrafi koşullar ve mezhepsel özellikler gözetilerek yerel takvimler hazırlanmıştır.
Kur'an'da Namaz Vakitlerine İlişkin İşaretler
Kur'an-ı Kerim, namaz vakitlerinin belirlenmesinde doğa olaylarına dayalı bir yöntem önerir. Bu yöntem, insanlara somut gözlem kriterleri sunar ve Güneş ile atmosfer hareketleriyle doğrudan bağlantılıdır.
Bu konudaki temel ayet şöyle buyrulur:
> "Gündüzün iki tarafında ve gecenin yakınında salatı dosdoğru kıl; şüphesiz iyilikler kötülükleri götürür. Bu, ibret alanlar için bir öğüttür."(Hud, 11:114)
Bu ayet; sabah namazının tan yerinin ağarmasıyla başladığını, öğle ve ikindi namazlarının gündüz ortasında kılındığını ve akşam ile yatsı namazlarının gece başlarında yerine getirildiğini ima eder. Söz konusu çerçevede her namaz vakti, doğanın gözlemlenebilir bir olayına karşılık düşmektedir.
Namaz Vakitlerinin Astronomik Temeli
Sabah Namazı (İmsak – Fecr-i Sadık)
Sabah namazının vakti, gökyüzünde siyah ile beyaz ışıkların birbirinden ayrılmasıyla başlar. Bu an, fecr-i sadık olarak adlandırılır ve doğu ufkunda aydınlığın yayılmaya başladığı anı ifade eder. Fecr-i Sadık, oruç tutanlar için de kritik bir sınır noktasıdır: bu andan itibaren yeme ve içme yasaklanır. Fecr-i Sadık'tan önce, erken sabah saatlarında yanlış bir aydınlık belirginleşebilir. Bu ise fecr-i kazip (sahte fecr) olarak tanımlanır. Fecr-i Kazip'te sabah namazı kılınamaz ve oruç tutanlar yeme içmeye devam edebilir.
Öğle Namazı
Öğle namazının vakti, Güneş'in en yüksek noktasından batıya kayma başladığında, yani öğle vaktinin geçmesiyle başlar. Bu vaktin sonunda ise bir cismin gölgesinin kendi boyunun üstüne çıkması esas alınır.
İkindi Namazı
İkindi namazı, bir cismin gölgesinin kendi boyunun iki katına ulaşmasıyla başlar. Bu aşama, güneşin belirli bir alçaklık açısına düştüğünü gösterir ve öğle sonrasında zamanla netleşir.
Akşam Namazı
Akşam namazının vakti, Güneş'in batı ufkunu terk etmesiyle, yani gün batışıyla başlar. Bu vakit, akşam kararlığının tam olarak yerleşmesine kadar devam eder. Gökyüzündeki kızıl ve beyaz ışıkların gece karanlığına karışmasıyla akşam vakti sona erer.
Yatsı Namazı
Yatsı namazı, gökyüzündeki kızıl ve beyaz ışıkların tamamen kaybolduğu ve gece karanlığının hâkim olduğu anda başlar. Bu vakit, en küçük yıldızların bile görünmeye başladığı, astronomik karanlığın oluştuğu anla örtüşür.
Süleymaniye Vakfı'nın Hesaplama Yöntemi
Süleymaniye Vakfı, namaz vakitlerinin belirlenmesinde astronomik hesaplama yöntemlerini Kur'an'daki işaretlerle harmanlayan hassas bir sisteme sahiptir.
İmsak Vakti Hesabı (Fecr-i Sadık: −9°)
Süleymaniye Vakfı, imsak vaktini belirlemek için güneşin ufuk çizgisinin altında −9 derece olduğu anı referans alır. Bu ölçüt, astronomik gözlemlerle örtüştürülmüş ve Fecr-i Sadık'taki gerçek aydınlık başlangıcını yakalayan olarak kabul edilmiştir.
Seher Vakti Hesabı (Fecr-i Kazip: −18°)
Fecr-i Kazip için ise güneşin ufuk çizgisinin altında −18 derece noktası kullanılır. Bu değer, astronomik karanlığın henüz tam olarak bitmediği ancak sahte aydınlık işaretlerinin baş gösterdiği döneme karşılık düşer.
Güneşin Doğuş ve Batış Saatlerinin Hesaplanması
Süleymaniye Vakfı, güneşin doğuş ve batış saatlerini hesaplarken aşağıdaki astronomik verileri kullanır:
- Enlem ve Boylam: Gözlemin yapıldığı yerin coğrafi konumu.
- Solar Declination (δ): Güneşin gökyüzündeki düşey eğimi; yıl boyunca mevsimsel olarak değişir.
- Hour Angle (H): Güneş'in yerel saat dilimindeki konumunu belirleyen açı; Güneş'in belirli bir noktaya ne zaman ulaşacağını gösterir.
- Yerel Saat Dilimi: Hesaplanan sonuçların yerel zamana çevrilmesi için zorunludur.
Bu verilerin bir araya getirilmesiyle her yer için günlük namaz vakitleri hassas biçimde oluşturulabilir.
Takvim Oluşturma Süreci
Süleymaniye Vakfı her yıl, yerel coğrafi konum ve enlem bilgilerini göz önünde bulundurarak günlük namaz vakitleri ile imsak vakitlerini içeren takvimler hazırlar. Bu takvimlerde:
- İmsak (Fecr-i Sadık) saati, güneşin ufkun altındaki −9° konumuna göre hesaplanır.
- Güneş doğuş ve batış saatleri astronomik hesaplamalarla belirlenir.
- Her vakit, güneşin konumuna dayalı olarak ayrı ayrı hesaplanır ve takvime yansıtılır.
Python ile Süleymaniye Vakfı Yöntemine Dayalı Hesaplama
Süleymaniye Vakfı'nın kullandığı hesaplama mantığını programlama dillerine aktarmak mümkündür. Python programlama dili ve ephem astronomik kütüphanesi kullanılarak imsak, seher (fecr-i kazip), güneş doğuş ve batış saatlerinin hesaplanması aşağıdaki adımlarla gerçekleştirilebilir.
Gerekli Kütüphanelerin Kurulumu
bash
pip install ephem pytz
Temel Güneş Doğuş ve Batış Hesabı
Aşağıdaki Python kodu, Aydın iline göre güneşin doğuş ve batış saatlerini hesaplamaktadır:
python
import ephem
from datetime import datetime
import pytz
def sun_times(latitude, longitude, date):

Gözlemci konumunun ayarlanması

observer = ephem.Observer()
observer.lat = str(latitude)
observer.lon = str(longitude)

Tarih ayarı

observer.date = date

Güneşin doğuş ve batış saatlerinin hesaplanması

sunrise = observer.next_rising(ephem.Sun()).datetime()
sunset = observer.next_setting(ephem.Sun()).datetime()

Türkiye saat dilimi (GMT+3)

timezone = pytz.timezone("Europe/Istanbul")

Saatlerin yerel zamana çevrilmesi

sunrise = sunrise.astimezone(timezone).strftime('%Y-%m-%d %H:%M:%S')
sunset = sunset.astimezone(timezone).strftime('%Y-%m-%d %H:%M:%S')
return sunrise, sunset

Aydın'ın enlem ve boylamı

latitude = 37.8667
longitude = 27.8386

Tarih girişi (YYYY-MM-DD)

date = '2025-01-31'

Sonuçların hesaplanması ve görüntülenmesi

sunrise, sunset = sun_times(latitude, longitude, date)
print(f"Aydın için {date} tarihi:")
print(f" Gün doğumu: {sunrise}")
print(f" Gün batışı: {sunset}")
İmsak ve Seher Vakti Hesabı
Fecr-i Sadık (−9°) ve Fecr-i Kazip (−18°) hesabı için güneşin ufuk altındaki açısı dikkate alınmalıdır. Aşağıdaki genişletilmiş kod, bu iki kritik vakti de hesaplamaktadır:
python
import ephem
from datetime import datetime, timedelta
import pytz
import math
def calculate_prayer_times(latitude, longitude, date_str):
Süleymaniye Vakfı yöntemine göre namaz vakitlerini hesaplayan
gelişmiş bir fonksiyon.
Parametreler:
latitude : Enlem (derece)
longitude : Boylam (derece)
date_str : Tarih (YYYY-MM-DD)
observer = ephem.Observer()
observer.lat = str(latitude)
observer.lon = str(longitude)
observer.date = date_str
observer.elevation = 0 # Deniz seviyesi referans
timezone = pytz.timezone("Europe/Istanbul")

--- Güneş doğuş ve batış saatleri ---

sunrise = observer.next_rising(ephem.Sun()).datetime().astimezone(timezone)
sunset = observer.next_setting(ephem.Sun()).datetime().astimezone(timezone)

--- Öğle vakti (gündüzün orta noktası) ---

midday = sunrise + (sunset - sunrise) / 2

--- İmsak Vakti Hesabı (Fecr-i Sadık: Güneş −9° altında) ---

Aritificial horizon yöntemle belirli bir açı için zaman hesabı

observer.horizon = '-9' # −9 derece
observer.date = date_str
fajr_sadiq = observer.next_rising(ephem.Sun(), use_center=True).datetime().astimezone(timezone)

--- Seher Vakti Hesabı (Fecr-i Kazip: Güneş −18° altında) ---

observer.horizon = '-18' # −18 derece
observer.date = date_str
fajr_kazib = observer.next_rising(ephem.Sun(), use_center=True).datetime().astimezone(timezone)

--- Sonuçların formatlanması ---

fmt = '%H:%M'
results = {
"Seher (Fecr-i Kazip) ": fajr_kazib.strftime(fmt),
"İmsak (Fecr-i Sadık) ": fajr_sadiq.strftime(fmt),
"Gün Doğumu ": sunrise.strftime(fmt),
"Öğle ": midday.strftime(fmt),
"Gün Batışı (Akşam) ": sunset.strftime(fmt),
}
return results

============================================================

KULLANIM ÖRNEĞI: Aydın, Türkiye

============================================================

latitude = 37.8667 # Aydın enlemi
longitude = 27.8386 # Aydın boylamı
date = "2025-01-31"
print("=" * 50)
print(f" Süleymaniye Vakfı Yöntemi – {date}")
print(f" Konum: Aydın (Enlem: {latitude}°, Boylam: {longitude}°)")
print("=" * 50)
prayer_times = calculate_prayer_times(latitude, longitude, date)
for vakit, saat in prayer_times.items():
print(f" {vakit} : {saat}")
print("=" * 50)
Kodun İzahı
Yukarıdaki kodda kullanılan temel mantık şöyle özetlenebilir:
ephem.Observer() nesnesi: Gözlemcinin coğrafi konumunu (enlem, boylam ve deniz seviyesi) tanımlayan bir yapıdır. Bu nesne, tüm astronomik hesaplamaların merkezi referans noktasını oluşturur.
observer.horizon parametresi: Güneşin ufuk çizgisine göre hangi açıda olduğunda ilgili olayın (doğuş veya batış) gerçekleştiğini tanımlayan kritik bir değerdir. Standart doğuş/batış için 0 derece kullanılırken, imsak için −9 derece, seher için ise −18 derece atanır.
use_center=True parametresi: Hesaplamada Güneş'in merkez noktasının kullanılmasını sağlar; bu sayede atmosferin kırma etkisi gözetilerek daha doğru sonuçlar elde edilir.
Öğle vakti hesabı: Gün doğumu ile gün batışı arasında kalan sürenin tam ortasının alınmasıyla hesaplanır.
Namaz vakitlerinin doğru bir şekilde belirlenmesi, hem dini inançlar hem de bilimsel gözlemlerle örtüşen bir disiplin gerektirir. Kur'an, bu konuda insanlara somut gözlem kriterleri sunmakta; doğanın döngüsel yapısı içinde namaz vakitlerinin düzenlenmesini önermektedir. Astronomik hesaplamalar ve modern programlama araçları bu ilkelerin hassas biçimde uygulanmasına olanak tanır. Süleymaniye Vakfı, Fecr-i Sadık için −9° ve Fecr-i Kazip için −18° gibi astronomik ölçütleri kullanarak, Kur'an'daki ifadelere uygun ve gözlemle doğrulanabilir namaz vakitleri üretmektedir. Bu yöntem, hem bilimsel rigorun hem de dini güvenilirliğin bir arada bulunduğu bir model ortaya koyar. Python ve ephem gibi kütüphanelerle bu hesaplamalar herhangi bir coğrafi konum için programsal olarak gerçekleştirilme imkânı bulur. Böylece farklı şehirler, farklı tarihler ve farklı coğrafi koşullar için otomatik ve doğru sonuçlar üretilebilir. Daha ileri düzey bir sistem kurulmak istenirse konum belirleme API'leri ve veritabanı entegrasyonları da bu altyapıya eklenebilir.