Solunum Yolu Tıbbi Hastalıklarında Kullanılan Tıbbi Bitkiler
A. Balgamlı Öksürük Tedavisinde Kullanılan Tıbbi Bitkiler
- Hedera helix L. (Sarmaşık)
Genel Özellikler ve Kimyasal İçerik
Sarmaşık (Hedera helix L.), Araliaceae familyasına ait çok yıllık, tırmanıcı özellikte bir bitkidir. Türkiye'de "dağ sarmaşığı" veya "duvar sarmaşığı" olarak da bilinir. Bitkinin tıbbi değeri taşıyan kısmı yapraklarıdır ve bu yapraklar zengin bir fitokimyasal profile sahiptir. Hedera helix'in majör bileşenleri arasında triterpenik saponin yapısındaki hederasaponinler bulunur. Bunlar arasında en önemlileri hederasaponin C (hederakozit C), α-hederin ve hederasaponin B, D, E, F, G, H ve I'dir. Bu saponinler bitkinin ekspektoran ve spazmolitik etkilerinden sorumlu ana aktif bileşenlerdir. Flavonoidler açısından zengin olan bitki, rutin, kemferol, kemferol 3-rutinozit ve kersetin gibi bileşikler içerir. Bu flavonoidler antioksidan ve antienflamatuvar özelliklere sahiptir. Emetin ve skopolin gibi alkaloitler de bitkinin kimyasal bileşiminde yer alır. Falkarinon ve falkarion gibi kumarinler, klorojenik asit ve kafeik asit gibi fenolik bileşikler ile vitamin C ve E bitkinin diğer önemli bileşenleridir.
Farmakolojik Etkileri ve Kullanım Alanları
Hedera helix yapraklarından hazırlanan infüzyon ve dekoksiyonlar, halk tıbbında öksürük, bronşit ve solunum yolları enflamasyonunun tedavisinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Avrupa İlaç Ajansı (EMA) ve Avrupa Bilimsel Kooperatif Fitoterapi (ESCOP) monograflarına göre, sarmaşık yaprakları öksürük tedavisinde spazmolitik olarak kullanılabilir. Özellikle kronik bronşit ve sekresyonun arttığı iltihabi solunum yolları hastalıklarında etkilidir. Bitkinin etki mekanizması çok yönlüdür. Saponinler, bronş mukozasını uyararak mukus sekresyonunu artırır ve bu sayede balgamın daha kolay atılmasını sağlar. Aynı zamanda bronş düz kasları üzerinde gevşetici etki göstererek bronkodilatasyona neden olur. Bu dual etki, hem balgam atımını kolaylaştırır hem de solunum konforu sağlar.
Dozaj ve Uygulama Şekilleri
Hedera helix preparatlarının dozu, içerdikleri etanol oranına ve hastanın yaşına göre değişiklik gösterir. Etanol içeren preparatlarda yetişkinlerde 250-420 mg, 4-12 yaş çocuklarda 150-210 mg, 1-4 yaş çocuklarda 50-150 mg ve 0-1 yaş çocuklarda 20-25 mg dozunda kullanılır. Etanol içermeyen preparatlarda ise dozlar daha yüksektir: yetişkinlerde 300-945 mg, 4-12 yaş arası çocukta 200-630 mg, 1-4 yaş çocuklarda 150-300 mg ve 0-1 yaş çocuklarda 50-200 mg şeklinde uygulanır.
Güvenlilik Profili ve Kontrendikasyonlar
Yüksek doz bitki ekstresi emezis (kusma), diyare ve ajitasyona neden olabilir. Gastrik ülserli kişilerde dikkatle kullanılması önerilir. Bitkinin içerdiği falkarinol ve didehidrofalkarinol nedeniyle alerjik dermatit riski bulunmaktadır. Bu nedenle duyarlı bireylerde cilt reaksiyonları gelişebilir. Kodein veya dekstrometorfan gibi antitusif ilaçlarla birlikte kullanılmamalıdır, çünkü bu kombinasyon balgam atımını engelleyebilir ve sekresyonların birikimesine neden olabilir. Yeterli veri bulunmaması nedeniyle hamilelik ve emzirme döneminde kullanılmamalıdır. İki yaşın altındaki çocuklarda kesinlikle kullanılmamalı, 2-4 yaş arası çocuklarda hekim kontrolünde kullanılmalıdır. Bir haftalık kullanım süresince hastalık belirtilerinin geçmemesi durumunda veya kullanımı sırasında istenmeyen etki görülürse hekime danışılmalıdır. Solunum güçlüğü ve ateş durumunda derhal tıbbi yardım alınmalıdır. - Glycyrrhiza glabra L. (Meyan)
Botanik ve Kimyasal Özellikler
Meyan kökü (Glycyrrhiza glabra L.), Leguminosae (Fabaceae) familyasına ait çok yıllık bir bitkidir. Türkiye'de yaygın olarak yetiştirilir ve kullanılan kısımları kök, rizom ve meyan balıdır. Meyan balı, köklerin suyla kaynatılıp suyun uçurulması ile elde edilen konsantre sulu ekstresidir. Bitkinin kimyasal bileşimi oldukça zengindir. %25-30 oranında nişasta, %3-10 glikoz ve sakaroz içerir. Ayrıca kumarin, triterpenler, steroller, flavonoitler ve saponinler taşır. En önemli biyoaktif sekonder metabolit, suda çözünen pentasiklik triterpen saponin olan glisirizik asittir (glisirizin). Bu bileşik, ilaca karakteristik tatlı tadı verir ve suda sakarozdan yaklaşık 50 kat daha tatlıdır. Glisirizik asitin genini olan glisirretinik asit veya glisiretin, tatlı değil bilakis çok acıdır. Bitki ayrıca aktiviteye katkıda bulunan çok sayıda flavonoit (kalkon ve izoflavonoit), kumarin ve polisakkarit içerir.
Terapötik Etkiler ve Kullanım Endikasyonları
Meyan kökü, farinksteki ağrıyı azaltarak daha az irritan hale getirir ve böylece öksürük yatıştırıcı ve ekspektoran etkisi ortaya çıkar. Antiinflamatuvar etkisinden dolayı ses kısıklığını giderir. Bu özellikler, bitkiyi üst solunum yolu enfeksiyonlarında değerli bir terapötik ajan haline getirir. Meyan kökünün etki mekanizması çok yönlüdür. Glisirizik asit ve metabolitleri, prostaglandin sentezini inhibe ederek antienflamatuvar etki gösterir. Ayrıca mukus sekresyonunu artırarak ekspektoran etki sağlar. Sıcak suyla tüketilmesi ve vakumda yoğunlaştırılması ile oluşan drog, pastil halinde öksürüğe karşı etkili bir şekilde kullanılır.
Uygulama ve Dozaj
Meyan kökü çayı dekoksiyon olarak hazırlanır. 1.5-2 g meyan kökü üzerine 150-200 ml soğuk su konur ve ağzı kapalı olarak 15 dakika süreyle kısık ateşte kaynatılıp süzülür. Günde 2-4 kez 1 çay fincanı içilir.
Yan Etkiler ve Güvenlik Önlemleri
Aktif bileşenlere karşı aşırı duyarlılık gelişebilir. Meyan içeren farklı ürünlerin eşzamanlı kullanımı özellikle tehlikelidir ve su tutulumunda artış, hipokalemi, hipertansiyon ve kalp ritmi bozuklukları gibi ciddi yan tesirler oluşturabilir. Diüretiklerle, kardiyak glikozitlerle, kortikosteroitlerle, stimulan laksatiflerle ve elektrolit dengesini bozabilecek ilaçlarla eşzamanlı kullanılmamalıdır. Hipertansiyon, böbrek rahatsızlıkları, karaciğer hastalıkları, kalp-damar bozuklukları ve hipokalemi durumlarında kullanımı kontrendikedir. Dört haftadan uzun süre kullanılmamalıdır. Uzun süreli ve yüksek miktarlarda kullanımda, Na-K dengesi bozulur, sodyum ve su tutulması ile potasyum kaybı olabilir. Diürez azalır, hipokalemi, kas kasılmasında anomaliler, baş ağrısı, hipertansiyon, hipertansiyona eşlik eden ödem (yüz ve ayaklarda), kardiyak bozukluklar ve nadiren görülen myoglobulinüri, miyopati gözlenebilir. Nefes darlığı, ateş veya iltihaplı balgam görülmesi durumunda hekime danışılmalıdır. Yeterli veri mevcut olmadığı için, 18 yaş altı çocuklarda, hamile ve emziren kadınlarda kullanılmamalıdır. - Eucalyptus globulus Labill. (Ökaliptus)
Botanik Tanım ve Kimyasal Kompozisyon
Ökaliptus (Eucalyptus globulus Labill.), Myrtaceae familyasına ait çok yıllık bir ağaçtır. Avustralya kökenli olan bu bitki, günümüzde Akdeniz ülkeleri de dahil olmak üzere dünya genelinde yetiştirilmektedir. Türkiye'de "sıtma ağacı" veya "bataklık kurutan" isimleriyle de bilinir. Tıbbi amaçlarla yaprakları ve uçucu yağı kullanılır. Ökaliptus yapraklarının en önemli bileşeni uçucu yağıdır. Bu yağ, ana bileşen olarak 1,8-sineol (ökaliptol) içerir. Terpineol, α-pinen, p-simen ve az miktarda ledol, aromadendren ve viridoflorol gibi diğer terpenoid bileşikler de bulunur. Ayrıca aldehitler, ketonlar ve alkoller içerir.
Farmakolojik Aktiviteler
Komisyon E monograflarında, ökaliptus yaprakları ve uçucu yağının salgı artırıcı ve balgam söktürücü etkisi bulunduğu, bu nedenle nezle ve üst solunum yolu enfeksiyonlarında kullanılabileceği belirtilmiştir. Ökaliptus uçucu yağının antibakteriyel etki gösterdiği de bildirilmiştir. 1,8-sineol, mukus sekresyonunu artırarak ekspektoran etki gösterir. Aynı zamanda solunum yollarında düz kas gevşemesine neden olarak bronkodilatör etki sağlar. Antiseptik özellikleri nedeniyle bakteriyel enfeksiyonlara karşı da etkilidir. Ökaliptus yapraklarından hazırlanan infüzyon, tentür ve uçucu yağlar nezle ve üst solunum yolu enfeksiyonu tedavisinde kullanılmaktadır. Yaprakların astım ve şiddetli öksürükte de kullanıldığı belirtilmiştir.
Uygulama Şekilleri ve Dozları
Dahilen küçük dozlarda (0.05-0.2 ml) öksürük için kullanılan karışımlar, pastil şeklinde veya inhaler olarak kullanılabilir. Harici olarak liniment, merhem veya "buharlaşan merhem" şeklinde uygulanır. Dekonjestan olarak mentol ve ökaliptüs bir arada inhaler olarak kullanılır.
Güvenlik Profili ve Uyarılar
Ökaliptüs yağı tahriş edicidir ve bir inhalasyon ajanı olarak güvenli olmasına rağmen, dahili olarak alındığında dikkatli olunmalıdır çünkü ölümler bildirilmiştir. 30 ayın altındaki bebeklerde içeriğinde bulunan 1,8-sineol laringospazma neden olabilir, bu nedenle bu yaş grubunda kullanımı kesinlikle kontrendikedir. 18 yaş altı çocuklarda güvenlilikle ilgili yeterli veri bulunmadığından kullanılması önerilmemektedir. Kullanım sırasında solunum güçlüğü, iltihaplı balgam ve ateş görülürse derhal bir doktora başvurulmalıdır. Nadiren de olsa mide bulantısı, kusma, midede yanma, ishal, nöbet, ataksi, akciğer hasarı ve komaya kadar ilerleyebilen santral sinir sistemi depresyonu görülebilir. Gastrointestinal sistem ve safra kanalı iltihabında ve ciddi karaciğer hastalıklarında dahilen kullanılmamalıdır. Gebelik ve emzirme döneminde kullanılmaması daha uygundur. Aktif maddeye karşı aşırı duyarlılık görülebilir. Duyarlı olan kişilerde Melaleuca türlerinin (çay ağacı) uçucu yağı ile benzer alerjik reaksiyonlar görülebilir.
B. Soğuk Algınlığı ve Gribal Enfeksiyon Tedavisinde Kullanılan Tıbbi Bitkiler - Tilia cordata Mill. ve Tilia platyphyllos Scop. (Ihlamur)
Botanik Karakteristikler ve Kimyasal İçerik
Ihlamur (Tilia cordata Mill. ve Tilia platyphyllos Scop.), Tiliaceae familyasına ait ağaç türleridir. Türkiye'de "Fambur", "Felenbur", "Filanbur", "İllamur", "Sügillük", "Süğnük", "Süğünük", "Sülük", "Süngüllük", "Süynük" gibi çeşitli yerel isimlerle bilinir. Tıbbi amaçlarla brakteli çiçekleri kullanılır. Ihlamur çiçekleri zengin bir kimyasal profile sahiptir. Müsilaj (rabinogalaktanlar, uronik asitler) içeriği %3-10 civarındadır. Kemferol ve kersetin gibi flavonlar, %2 tanen ve lökoantosiyanidin bulunur. Uçucu yağ içeriği %0.02-0.1 oranındadır ve linalol, geraniol, geranilasetat, farnesol, farnesilasetat, 1,8 sineol, 2-fenil alkol, fenil-etil-benzoat ve alkanlar içerir. Bitkinin toprak üstü kısımlarında flavonoitler yapısında kersitrin, izokersitrin, astragalin, hiperozit, rutin, tilirozit, kersetin-3,7-O-α-L-diramnozit, kemferol-3,7-O-α-L-diramnozit bulunmaktadır.
Terapötik Uygulamalar
Ihlamur çiçekli dal uçları antispazmodik, antipiretik ve içerdiği musilaj nedeniyle göğüs yumuşatıcı olarak kullanılır. En önemli özelliği diaforetik (terletici) etkisidir ve bu nedenle soğuk algınlığı ve gribal enfeksiyonların tedavisinde yaygın olarak kullanılır. Ihlamur çayının etki mekanizması çok yönlüdür. Flavonoitler antienflamatuvar ve antioksidan etki gösterirken, müsilaj içeriği boğazı yumuşatır ve tahriş edici öksürüğü azaltır. Diaforetik etkisi, vücut ısısının düşmesine yardımcı olur ve böylece ateşli hastalıklarda semptomatik rahatlama sağlar.
Hazırlama ve Kullanım
Soğuk algınlığında, öksürükte ve sakinleştirici olarak yetişkinlerde 1.5 g bitki ve 150 mL su ile hazırlanan infüzyonu günde 2-4 kez kullanılır. Ihlamur çayı genellikle taze veya kuru çiçeklerden infüzyon şeklinde hazırlanır.
Güvenlik ve Yan Etkiler
Ihlamur kullanımına ait yan tesirler ve gebelik ve emzirme dönemine ait herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. Ancak, Tilia cordata'nın polenlerinin konjuktival hiperemi, göz, kulak, burun ve farenkste kaşıntı, öksürük ve hapşırık gibi alerjik reaksiyonlara yol açtığı kaydedilmiştir. Bu nedenle polen alerjisi olan bireylerde dikkatli kullanılmalıdır. - Sambucus nigra L. (Mürver)
Genel Özellikler ve Kimyasal Bileşim
Mürver (Sambucus nigra L.), Caprifoliaceae familyasına ait çok yıllık bir bitki türüdür. Türkiye'de "Kara Mürver", "Patlangıç", "Şahmelek", "Sultanotu" gibi isimlerle bilinir. Tıbbi amaçlarla taze olgun veya kuru meyveleri ile kurutulmuş çiçekleri kullanılır. Mürver bitkisinin kimyasal bileşimi oldukça zengindir. Ursolik ve oleanolik asit türevleri gibi triterpenler, flavonoitler (rutin, kersetin, nikotoflorin, hiperozit) ve klorojenik asit gibi fenolik asitler ana bileşenlerdir. Çiçekler uçucu yağ içerir. Mürver bitkisi; A, B ve C vitaminleri bakımından zengin, yüksek miktarda karotenoit ve flavonoit içermektedir. Ayrıca yüksek miktarda kalsiyum ve demir içermektedir. Taze meyvelerin malik asit, sitrik asit, fumarik asit, şikimik asit gibi organik asitlerce zengin olduğu bildirilmiştir. B2, B6 ve C vitaminleri, pantotenik asit, biotin, β-karoten ve nikotinik asit gibi bileşikler de içermektedir.
Farmakolojik Etkiler ve Klinik Uygulamalar
Mürverin meyve ve çiçekleri geleneksel Avusturya tıbbında; çay, jöle, meyve suyu veya şurup gibi farklı formlarda tüketilmektedir. Solunum yolu, ağız, sindirim sistemi, viral enfeksiyonlar, ateş, soğuk algınlığı, grip ve cilt rahatsızlıklarının tedavisi için kullanılmaktadır. Ülkemizde Kastamonu bölgesinde "Patlangaç ağacı" olarak bilinen mürverin meyve ve çiçekleri, infüzyon şeklinde vücut direncini arttırmada ve soğuk algınlığına karşı kullanılmaktadır. Olgun çiçekler nane ile karıştırılarak infüzyon şeklinde veya bitkisel çay olarak soğuk algınlığı ve grip tedavisinde terlemeyi indüklediği için geleneksel olarak kullanılır. Çeşitli influenza virüsü suşlarına karşı in vitro antiviral aktivite gösterdiği belirtilmiştir. Klinik bir çalışmada mürver meyvelerinin sitokin üretimini artırarak ve direkt antiviral etki ile grip semptomlarının süresini azalttığı gösterilmiştir. Bu etki mekanizması, bitkiyi hem proflaktik hem de terapötik amaçlarla değerli kılar.
Dozaj ve Hazırlama
Terapötik etki için yaklaşık 3 g çiçek ve 150 ml sıcak su ile infüzyonu hazırlanır. Mürver şurupları da ticari olarak bulunmaktadır ve genellikle günde 1-2 kaşık olarak önerilir.
Güvenlik Profili
Olgunlaşmış çiçekler toksik değildir ve herhangi bir yan tesir bildirilmemiştir. Ancak, bitkinin yaprakları, sapları, kabuğu, kökleri, çiçekleri ve olgunlaşmamış meyveleri, sindirim sırasında hidrojen siyanüre dönüştürülen siyanojenik glikozitler olan sambunigrin, prunasin, holokalin ve zierin içermektedir. Özellikle mürverin yaprağında yüksek miktarda sambunigrin bulunmaktadır. Olgunlaşmamış kısımların veya yüksek miktardaki meyvelerin tüketimi mide bulantısına, kusmaya ve ishale neden olabilmektedir. Bu nedenle mürver en çok işlenmiş formda tüketilmelidir.
C. Antimikrobiyal ve Antienflamatuvar Etkisi Bulunan Tıbbi Bitkiler - Thymus vulgaris L. ve Thymus zygis L. (Kekik)
Botanik ve Kimyasal Özellikler
Tıbbi kekik (Thymus vulgaris L. ve Thymus zygis L.), Lamiaceae familyasına ait çok yıllık otsu bitkilerdir. İngilizce'de "Thyme", "Common thyme", "Garden thyme" olarak bilinir. Tıbbi amaçlarla toprak üstü kısımları ve uçucu yağı kullanılır. Kekik drogunun uçucu yağ oranı %0.5-2.5 arasındadır. Uçucu yağın ana bileşeni timol ile birlikte daha az miktarda karvakrol, 1,8-sineol, borneol, timol metil eter ve α-pinen içermektedir. Bu monoterpenler, bitkinin antimikrobiyal ve antispazmodik etkilerinden sorumludur. Bunun yanı sıra, flavonoitler (apigenin, luteolin, timonin, vb.) ve polifenolik asitler (labiatik, rosmarinik ve kafeik asit) antienflamatuvar ve antimikrobiyal etkilere katkıda bulunmaktadır. Drog ayrıca çeşitli flavonlar, triterpenler, fenolik asitler, sakaritler ve bifeniller içermektedir.
Farmakolojik Aktiviteler
Kekik ve kekik yağı, karminatif, antiseptik, antitussif, ekspektoran ve spazmolitiktir ve bu nedenle öksürük, bronşit, sinüzit, boğmaca ve benzer solunum yolu hastalıkları için kullanılır. Ekspektoran ve antiseptik etkiden özellikle timol sorumludur. Timol, solunum yolu epitelinde mukus sekresyonunu artırır ve silier aktiviteyi uyarır. Aynı zamanda güçlü bir antimikrobiyal ajan olarak bakteriler, mantarlar ve virüslere karşı etkilidir. Timol ve karvakrol spazmolitiktir. Flavonoid fraksiyonunun guinea pig trakea ve ileum düz kası üzerinde güçlü bir spazmolitik etkisi vardır. Bu etki, bronşiyal astım ve spastik bronşit gibi durumların tedavisinde faydalıdır. Timol, antiseptik ve deodorant özellikleri nedeniyle popüler bir ağız yıkama suyu ve diş temizliği maddesidir. Bu kullanım alanı, bitkinin oral hijyen ürünlerinde yaygın olarak yer almasını sağlamıştır.
Dozaj ve Uygulama
Uçucu yağı, 0.3 ml'ye kadar küçük dozlarda dahilen olarak alınabilir. Kekik çayı için 1-2 g kuru drog 150 ml sıcak suya eklenir ve 10 dakika demlenir. Günde 3-4 kez kullanılabilir.
Güvenlik ve Yan Etkiler
Nadiren hipersensitivite reaksiyonları görülmüştür. Uzun süreli kullanımına bağlı herhangi bir problem görülmemiştir. Ancak, timol tahriş edicidir ve aşırı dozda toksiktir, bu nedenle dikkatle kullanılmalıdır. Saf timol veya yüksek konsantrasyonlu kekik yağı iç kullanımda gastrik irritasyona neden olabilir. - Zingiber officinale Roscoe (Zencefil)
Genel Tanım ve Kimyasal Kompozisyon
Zencefil (Zingiber officinale Roscoe), Zingiberaceae familyasına ait tropik kökenli çok yıllık bir bitkidir. Tıbbi ve mutfak amaçlarıyla binlerce yıldır kullanılan bitkinin rizomları (köksapları) kullanılır. Zencefil rizomları, ana bileşenleri zingiberen ve β-bisabolen olan %1-3 oranında uçucu yağ içerir. Bu uçucu yağ bileşenleri, bitkinin aromatik özelliklerinden sorumludur. Ancak, zencefilin karakteristik keskin tadından gingeroller, gingerdioller, gingerdionlar, dihidrogingerdionlar ve şogaoller olarak adlandırılan yedi veya daha fazla karbon atomundan oluşan karbon yan zincirleri bulunan fenolik bileşikler sorumludur. Şogaoller, gingerollerin dehidrasyonu ve degradasyonu ile üretilir ve kurutma ve ekstraksiyon sırasında oluşur. Bu bileşenler, özellikle antiemetik ve antienflamatuvar etkilerde önemli rol oynar.
Farmakolojik Etkiler
Zencefil karminatif, antiemetik, spazmolitik, antitusif farmakolojik etkileri in vivo veya in vitro olarak gösterilmiştir. Gingeroller ve şogaoller antioksidan ve serbest radikal süpürücü etkinliğe sahiptir. Bileşenler farklı müstahzarlarda farklı oranlarda bulunur. Taze rizomlar kusma, öksürük, abdominal distansiyon ve pireksi tedavisinde kullanılırken, kurutulmuş veya işlenmiş rizomlar ise karın ağrısı, lumbago ve diyare tedavisinde kullanılmaktadır. Zencefil, solunum yolu hastalıklarında özellikle antienflamatuvar ve antimikrobiyal özellikleri nedeniyle faydalıdır. Ayrıca, bağışıklık sistemini desteklediği ve vücut direncini artırdığı bilinmektedir. Antitusif etkisi, öksürük refleksini azaltarak semptomatik rahatlama sağlar.
Kullanım Şekilleri ve Dozlar
Toz edilmiş bitki materyali ya da ekstresi 2-4 g/gün kullanılabilir. Taze zencefil kökü çay şeklinde de tüketilebilir. Bunun için 2-3 gram taze zencefil 150 ml kaynar suya eklenir ve 10 dakika demlenir.
Yan Etkiler ve Kontrendikasyonlar
Aktif maddeye karşı aşırı duyarlılık görülebilir. Minör gastrointestinal şikâyetler (mide rahatsızlığı, dispepsi ve bulantı gibi şikâyetler) görülebilir. Safra taşı olan kişilerde hekim tavsiyesiyle kullanılmalıdır. Yüksek dozlarda kullanımında kardiyak aritmi ve merkezi sinir sistemi depresyonuna yol açabilir. Kullanım amacına bağlı olarak 6-18 yaş arası çocuklarda hekim kontrolünde kullanılmalıdır. 6 yaşın altındaki çocuklarda kullanılmamalıdır. Yeterli veri olmaması nedeniyle hamilelerde ve emzirenlerde kullanılmamalıdır. Antikoagülanlar, antiplateletler, antidiyabetikler, kalsiyum kanal blokerleri ve sülfaguanidin ile etkileşir, bu nedenle bu ilaçları kullanan hastalarda dikkatli olunmalıdır. - Ephedra türleri (Çin efedrası veya Ma Huang)
Botanik Özellikleri ve Kimyasal İçerik
Ephedra türleri (özellikle Ephedra sinica), Ephedraceae familyasına ait çok yıllık bitkilerdir. İngilizce'de "Joint-pine", "Jointfir", "Mormon-tea", "Brigham tea" olarak bilinir. Tıbbi amaçlarla herba (toprak üstü kısımlar) kullanılır. Bitki %3 oranında alkaloitler içerir. Alkaloit çeşitliliği yönünden zengin olan bitkinin majör alkaloidi (-)-efedrindir. Diğer alkaloitler arasında (+)-psödoefedrin, norefedrin, norpsödoefedrin, efedroksan, N-metilefedrin, maokonin, transtorin ve efedrin A–D bulunur. Kateşin türevleri ve diterpenler (efedrannin A ve mahuannin A) Efedra türlerinden izole edilen diğer bileşenlerdir.
Farmakolojik Aktiviteler ve Kullanım
Efedra antik çağlardan beri Çin'de astım ve saman nezlesinin tedavisinde, bronkodilatör, sempatomimetik, santral sinir sistemi ve kardiyak stimülatör olarak kullanılmaktadır. Ekstrelerinde antienflamatuvar aktivite gözlenmiştir. Efedrin, beta-adrenerjik reseptörleri uyararak bronkodilatasyona neden olur. Aynı zamanda nazal konjesyonu azaltır ve bu nedenle üst solunum yolu enfeksiyonlarında semptomat tedavide kullanılır. Efedrin içeren eliksir ve burun damlaları şeklinde farmasötik müstahzarları vardır. Kimyasal sentezle üretilen efedrin D-izomeri olan psödoefedrin, genellikle izole edilmiş alkaloit preparatları için tercih edilen bileşiktir. Ephedra bitkisi, efedrin ve psödoefedrin, Avrupa Farmakopesi (Eur. Ph.) Monograflarında da bulunmaktadır. Efedra bitkisi, Peyer patchlerinde immünoglobulin A'yı indükleyerek ve klasik ve alternatif yolaklarla komplement aktivasyonunu bloke ederek antialerjik ajan olarak da kullanılır.
Dozaj ve Standartizasyon
Bitkinin terapötik dozu, efedrin üzerinden standardize edilmiş 30 mg alkaloit içerecek şekilde hesaplanır. Bu standardizasyon, etkinliğin garanti edilmesi ve yan etkilerin minimize edilmesi için önemlidir.
Güvenlik ve Toksikoloji
Yüksek dozlarda hipertansiyon ve diğer kardiyovasküler olaylar ve hepatit kaydedilmiştir. Bitki drog olarak kullanıldığında, efedrin ve psödoefedrin absorbsiyonu, izole alkaloit preparatlarından daha yavaştır. Bitkide bulunan diğer bileşenler, efedrinler, mahuanninler ve maokonin hafif hipotansiftir ve bu durum, tüm bitki ekstresinin izole alkaloit preparatlarına göre daha dengeli bir etki profili göstermesini sağlar. Hipertansiyon, tirotoksikoz, dar açılı glokom ve idrar retansiyonu bulunan hastaların bitki ve izole edilmiş efedra preparatlarını kullanmaları önerilmemektedir. Kardiyovasküler yan etkiler ve kötüye kullanım potansiyeli nedeniyle, birçok ülkede ephedra içeren ürünlerin satışı kısıtlanmıştır veya yasaklanmıştır.
D. İmmünomodülatör Etkisi Bulunan Tıbbi Bitkiler - Echinacea purpurea (L.) Moench (Ekinezya)
Botanik ve Kimyasal Özellikler
Ekinezya (Echinacea purpurea), Asteraceae familyasına ait çok yıllık otsu bir bitkidir. Kuzey Amerika kökenli olan bu bitki, "Coneflower", "purple coneflower", "red sunflower" isimleriyle de bilinir. Tıbbi amaçlarla toprak üstü kısımları ve kökleri kullanılır. E. purpurea ekstresinde çeşitli sekonder metabolit bileşikler tanımlanmıştır. Bitkide sekonder metabolit olarak özellikle alkamitler, kafeik asit türevleri ve polisakaritler bulunur. Bu bileşenler, bitkinin immünomodülatör etkilerinden sorumludur. Alkamitler, özellikle kök kısmında yüksek konsantrasyonda bulunur ve antienflamatuvar ve immünostimülan etkilere sahiptir. Kafeik asit türevleri, özellikle ekinakozit ve sikkorik asit, güçlü antioksidan özelliklere sahiptir. Polisakaritler ise makrofajları aktive ederek bağışıklık sistemini uyarır.
İmmünomodülatör Etkiler ve Klinik Kanıtlar
Ekinezya preparatları hem yaygın soğuk algınlığı hem de influenza tipi enfeksiyonların semptomlarını hafifletmek için kullanılır. Solunum yolu enfeksiyonlarının tedavisinde ve önlenmesinde yaygın olarak kullanılır. Kimyasal olarak karakterize edilen bazı ekstrelerin immünostimülan olarak kullanımı klinik açıdan da gösterilmiştir. Ekinezya preparatlarının hem terapötik olarak (semptomları ve süreyi azaltma) hem de soğuk algınlığına karşı proflaktik etkisi yapılan meta analizlerde gösterilmiştir. Ekinezya ile yapılan klinik çalışmalarda etkisi büyük farklılıklar göstermekle birlikte, E. purpurea'nın toprak üstü kısımları ile hazırlanan preparatların yetişkinlerde soğuk algınlığının erken tedavisinde etkili olabileceğine dair kanıtlar vardır. Bitkinin etki mekanizması karmaşıktır ve birden fazla yolu içerir. Makrofajları ve doğal öldürücü (NK) hücreleri aktive eder, fagositozu artırır ve sitokin üretimini modüle eder. Ayrıca, viral replikasyonu inhibe edebilir ve antienflamatuvar etki gösterir.
Dozaj ve Uygulama Şekilleri
Standart dozaj şu şekildedir:
- 300 mg kuru toz ekstresi (%3,5 ekinakozit içeren), günde 3 kez
- 0.25 ile 1.25 mL sıvı ekstresi (%45'lik alkol içerisinde 1:1 oranında), günde 3 kez
- 1 ile 2 mL tentür (%45'lik alkol içerisinde 1:5 oranında), günde 3 kez
- 2 ile 3 mL sıkılmış E. purpurea suyu, günde 3 kez
- 0,5 ile 1 g kuru kök veya çay şeklinde günde 3 kez
Güvenlik Profili ve Kontrendikasyonlar
Aktif maddeye karşı aşırı duyarlılık, alerjik ve anaflaktik reaksiyonlar görülebilir. Özellikle Asteraceae familyasına alerjisi olan bireylerde çapraz reaksiyon riski vardır. Stevens-Johnson sendromu, anjiyoödem, Quincke ödemi, solunum güçlüğü, astım, kontakt dermatit ve egzama gelişebilir. Gastrointestinal rahatsızlıklar ve hipotansiyon gibi istenmeyen etkilere neden olabilir. Tüberküloz, lösemi, kollajen hastalıkları, multiple skleroz, AIDS ve HIV enfeksiyonları gibi otoimmün hastalıklar, ilerlemiş sistemik rahatsızlıklar ve immün yetmezlikte kullanılmamalıdır. Sekiz haftadan uzun süre kullanılmamalıdır. Bir haftalık kullanımı süresince hastalık belirtilerinin geçmemesi durumunda veya kullanımı sırasında istenmeyen etki görülürse hekime danışılmalıdır. Yeterli veri mevcut olmadığı için, 12 yaş altı çocuklarda, hamile ve emziren kadınlarda kullanılması önerilmez. Yüksek miktarda alındığında toksik etkiler gözlenir. - Pelargonium sidoides DC. (Güney Afrika Sardunyası)
Genel Özellikler ve Kimyasal Bileşim
Pelargonium sidoides, Geraniaceae familyasına ait Güney Afrika kökenli bir bitkidir. İngilizce'de "Pelargonium roots" veya "Geranium" olarak bilinir. Tıbbi amaçlarla kökleri kullanılır. Ana aktif bileşenler hidrolize edilebilir tanenler, (+)-kateşin, gallik asit ve metil gallattır. Mirsetin ve kersetin-3-O-β-D-glukozit flavonoitleri bulunur. Skopoletin, umkalin, 5,6,7-trimetoksikumarin ve 6,8-dihidroksi-5,7-dimetoksikumarin gibi kumarin türevleri de mevcuttur.
Antimikrobiyal ve İmmünomodülatör Aktiviteler
Pelargonium ekstrelerinin, bakterilerin mukoza zarı hücrelerine yapışmasını engellediği gösterilmiştir. Bu anti-adhezyon etkisi, bakteriyel enfeksiyonların önlenmesinde önemli bir mekanizmadır. Ayrıca Pelargonium sidoides'ten zayıf antibakteriyel aktiviteye sahip metoksillenmiş kumarinler izole edilmiştir. Viral replikasyonu ve mukoza zarı hücrelerine viral adezyonu engelleyerek solunum yollarının mukus viskozitesini azalttıkları gösterilmiştir. Bitki ekstrelerinin immünomodülatör özellikleri vardır. Özellikle çocuklarda tonsilit ve bronşit semptomlarını azalttığı klinik çalışmalarla gösterilmiştir. Üst solunum yolu enflamasyonunda destek olarak kullanılabilir.
Klinik Uygulamalar
Pelargonium sidoides etanol ekstresi, soğuk algınlığı, boğaz ağrısı ve öksürük semptomlarını hafifletmek için geleneksel olarak kullanılmaktadır. Ayrıca bu ekstre yoğun egzersiz yapan sporcuların immün sistemini güçlendirmek ve soğuk algınlığına karşı proflaksi için kullanılmaktadır. Yoğun fiziksel aktivite yapan sporcularla yapılan bir çalışmada, Pelargonium sidoides'in tükürük salgısında immünoglobulin A üretimini artırıp, serumda interlökin-15 ve interlökin-6 seviyelerini azaltarak üst solunum yolu mukozasında güçlü bir immün yanıt modülasyonu oluşturduğu gösterilmiştir.
Dozaj
100 ml'de 80 g standardize ekstre içeren çözeltiden:
- 6 yaş altı çocuklarda: 3 x 10 damla/gün
- 6-12 yaş arası çocuklarda: 3 x 20 damla/gün
- 12 yaş üzeri ve yetişkinlerde: 3 x 30 damla/gün
Standardize ekstre içeren şurup formu kullanılacaksa yaş, kilo hesabına ya da vücut yüzey alan hesabına göre kullanılabilir.
Güvenlik ve Kontrendikasyonlar
Aktif bileşenlere karşı aşırı duyarlılık gelişebilir. Hafif burun ve diş eti kanamasına ve gastrointestinal sıkıntılara (bulantı, kusma ve ishal gibi) neden olabilir. İmmünosüpresan, antikoagülan/antiplatelet ilaçlar ile etkileşir. Antikoagülan/antiplatelet tedavisi gören hastaların güvenli kullanımına ilişkin yeterli veri bulunmadığından kullanılmamalıdır. Karaciğer ve böbrek rahatsızlıkları olan hastalarda kullanılmamalıdır. Cerrahi operasyondan iki hafta önce kullanımı kesilmelidir. Bir haftalık kullanımı süresince hastalık belirtilerinin geçmemesi durumunda veya kullanımı sırasında istenmeyen etki görülürse hekime danışılmalıdır. 6 yaşın altındaki çocuklarda kullanılmamalıdır. Yeterli veri olmaması nedeniyle hamilelerde ve emzirenlerde kullanılmamalıdır.
ÜROLOJİK RAHATSIZLIKLARDA KULLANILAN TIBBİ BİTKİLER
A. Ürolojik Rahatsızlıklarda Kullanılan Bitki Çayları
Ürolojik sistem hastalıkları, idrar yolu enfeksiyonlarından böbrek taşlarına, prostat problemlerinden mesane rahatsızlıklarına kadar geniş bir yelpazede sağlık sorunlarını kapsar. Geleneksel tıpta, bu rahatsızlıkların tedavisinde ve önlenmesinde çeşitli tıbbi bitkiler kullanılmaktadır. - Ardıç (Juniperus communis L.)
Ardıç, olgun ve fermente olmamış kozalakları ile tanınan çok yıllık bir bitkidir. İdrar miktarını artırıcı (diüretik) etkisi nedeniyle ürolojik rahatsızlıklarda sıklıkla kullanılır. Günde iki veya üç defa 0.5-1 g kuru meyve ile hazırlanan çayı içilir, ancak günlük tüketim 10 g'ı geçmemelidir. Ardıç kozalaklarının kimyasal bileşimi, uçucu yağlar (pinene, sabinene, myrcene, limonene), terpenik asitler ve flavonoitler içerir. Bu bileşenler, böbreklerde glomerüler filtrasyonu artırarak diüretik etki gösterir. Ayrıca antiseptik özellikleri nedeniyle idrar yolu enfeksiyonlarında da faydalıdır. Böbrek ve idrar yolu şikâyetleri için, ardıç genellikle bu sistem üzerinde etkili diğer bitkilerle karıştırılarak hazırlanan çaylar şeklinde tercih edilmektedir. Bu kombinasyon yaklaşımı, sinerjistik etkiler sağlayarak terapötik sonuçları iyileştirebilir. Uzun süreli ve yüksek dozda kullanımı böbrek tahribatına yol açabileceğinden dikkatli olunmalıdır. Akut ve kronik böbrek hastalıklarında, hamilelik ve emzirme döneminde kullanılmamalıdır. - Civanperçemi (Achillea millefolium L.)
Civanperçemi'nin çiçekli toprak üstü kısımları, zengin bir tıbbi bitki olarak bilinir. Spazmları giderir, ödem giderici, ateş düşürücü ve terleticidir. İdrar yolu antiseptiği ve idrar artırıcı özellikleri bilimsel çalışmalarla desteklenmiştir. Bitkinin ana aktif bileşenleri arasında uçucu yağlar (kamfor, borneol, ökaliptol), sesquiterpen laktonlar, flavonoitler ve alkaloitler bulunur. Günlük 3-4 g çiçekleri ya da toprak üstü kısımları veya 5 g günde iki veya üç kez 10-15 dakika demlendikten sonra içilebilir. Civanperçemi'nin antienflamatuvar özellikleri, ürolojik enflamasyonların tedavisinde faydalıdır. Ayrıca hafif spazmolitik etkisi, idrar yollarındaki spazmları azaltarak rahatlatıcı etki gösterir. - Goji Berry (Lycium barbarum L., Lycium chinense L.)
Goji berry meyvelerinin böbreklerdeki hücre hasarında etkili olabileceği bildirilmektedir. Kanserlerin önlenmesinde etkili olabileceği düşünülmektedir. Vücutta serbest oksijen radikallerinin yol açtığı hasarları önler. Goji berry, yüksek miktarda karotenoit, polisakkaritler, flavonoitler ve amino asitler içerir. Bu bileşenler, güçlü antioksidan etkilere sahiptir ve oksidatif strese bağlı böbrek hasarını azaltabilir. Ayrıca immünomodülatör özellikleri sayesinde genel sağlığı destekler. - Huş Ağacı (Betula pendula L.)
Huş ağacının yaprakları, geleneksel olarak böbrek ve idrar yolu yangısı ve taş şikayeti olan kişilerde kullanılır. Enflamasyonun giderilmesi ve taşın düşürülmesi için çay şeklinde tüketilmesi önerilmektedir. Huş yaprağı, flavonoitler (hiperozit, kersitrin, mirsetin), tanenler, saponinler ve uçucu yağlar içerir. İdrar artırıcı ve zayıf tuz atıcı etkilidir. İdrar yolu enfeksiyonlarında antimikrobiyal etkisi de mevcuttur. Günde 2-3 g kurutulmuş yapraklar, kaynamış su ile 15 dakikada demlenip günde üç veya dört defa içilir. Kullanım sırasında bol su tüketimi önerilir çünkü diüretik etkinin maksimum fayda sağlaması için yeterli hidrasyon gereklidir. - Isırgan (Urtica dioica L.)
Isırgan, hem toprak üstü kısımları hem de kökleri ile kullanılan çok yönlü bir tıbbi bitkidir. Enflamasyonu önlemek ve böbrek taşı düşürmek amacıyla kullanılır. Halk arasında prostatit, prostat ve mesane tümörlerinde de kullanılmaktadır. Yaprak ve toprak üstü kısımları için: 2-5 g drog 150 ml sıcak suda 10-15 dakika demlenir, günde üç kez kullanılır. Kök için: 1.5 g ince parçalanmış kök, cezve içerisinde 150 ml soğuk su ile kaynayıncaya kadar ısıtılır ve ateşten alındıktan sonra üzeri kapatılarak 10 dakika demlenmeye bırakılıp içilir. Isırgan kökü, özellikle iyi huylu prostat büyümesi (BPH) semptomlarının hafifletilmesinde etkili bulunmuştur. Beta-sitosterol, skopoletin ve diğer biyoaktif bileşenler içeren kök ekstresi, prostat dokusunda antienflamatuvar ve antiproliferatif etki gösterir. - Ayı Üzümü (Arctostaphylos uva-ursi (L.) Spreng)
Ayı üzümü yaprakları, antibakteriyel etkisinden dolayı idrar yolları ve mesane iltihaplarında, taş ve prostat hastalıklarında kullanılmaktadır. Ana aktif bileşeni arbutin'dir ve bu bileşik, idrar yollarında hidroksinona dönüşerek antimikrobiyal etki gösterir. Dahilen (oral) kullanımda günlük doz 12 g drog'u geçmemelidir. Çay olarak: Günde üç defa 3 çay kaşığı (3 g) drog soğuk su (150 ml) ile 10-15 dakika ısıtılır veya kaynar su (150 ml) içine ilave edilir, 10-15 dakika bekletilir ve süzülür. Arbutin, alkali idrar ortamında daha etkilidir. Bu nedenle, ayı üzümü kullanan kişilerin idrarının pH'sını alkali yapmak için sebze ağırlıklı diyet önerilir. Uzun süreli kullanımda (5 günden fazla) veya tekrarlı kullanımlarda hekim kontrolü önerilir. - Diğer Önemli Ürolojik Bitkiler
Karabiber (Piper nigrum L.): Kuru meyvaları, gaz giderici ve kanserleşme önleyici etkileri ile bilinir. Kapaklı fincanda yarım gram toz edilmiş meyve üzerine kaynatılmış su ilave edilerek 10-15 dakika beklendikten sonra içilir. Günde 1.5 g kadar kullanılabilir.
Kuşburnu (Rosa canina L.): Olgunlaşmış meyvesi, enflamasyon giderici bileşenleri nedeniyle böbrek taşı düşürmeye yardımcı olmaktadır. Yüksek C vitamini içeriği de aynı şekilde taş oluşumunu engelleyebilir. Günde üç defa 2 g parçalanmış meyve üzerine su ilave edilerek 10-15 dakika demlendikten sonra içilir. Yemeklerden yarım saat sonra içilmesi önerilir.
Mate (Ilex paraguariensis A. Saint-Hil.): Yaprağı çay olarak kullanılır. İçindeki yüksek kafein içeriği nedeniyle zihinsel, fiziksel ve cinsel yorgunlukta tercih edilmektedir. İdrar artırıcı olarak da etkilidir.
Tıbbi Papatya (Matricaria recutita L.): Çiçek durumundaki başları kullanılır. Yatıştırıcı, kas gevşetici, idrar söktürücü ve spazmolitik etkisi vardır. Papaverine benzer etki gösterir ve ürolojik spazmların tedavisinde faydalı olabilir.
Maydanoz (Petroselinum crispum (Mill.) Fuss): Maydanoz yaprakları ve kökü, bitkisel tıbbi ürünlerde böbrek taşının önlenmesi ve idrar yolu hastalıkları için yıkama tedavisinin bir parçası olarak kullanılır. Bir demet maydanozun saplarının ayıklanması ile 1 L suyun içinde 2-3 dakika kaynatıldıktan sonra 10 dakika demlenip sonra sıcak iken tüketilmelidir. Her bardak suya yarım limon sıkılarak taş düşürme amacıyla kullanılabilir. Gebelerde kullanılmamalıdır.
Nar (Punica granatum L.): Bitkinin tohumları meyve olarak yenildiği gibi, gövde-kök ve dal kabukları ile meyve kabuğu da tıbbi olarak kullanılır. Yüksek miktarda antosiyanin içerir ve kuvvetli antioksidandır. Nar suyunun damar sertliği riskini azaltıcı etkisi olduğu için ereksiyon problemlerinde kullanılabilir. Prostat kanserleri üzerinde yapay ortamda yapılan çalışmalarda etkili olabileceği gösterilmiştir.
B. Ürolojik Rahatsızlıklarda Standardize Ekstreleri Hazırlanabilecek Tıbbi Bitkiler - Cüce Palmiye (Serenoa repens (W.Bartram) Small)
Cüce palmiye, iyi huylu prostat büyümesinin 1. ve 2. evrelerinde görülen idrar yapma güçlüğü, idrar kaçırma, idrar başlamasında gecikme, zayıf idrar akışı, mesanede rezidü idrar kalması ve sık idrara gitme şikayetlerinin tedavisinde etkilidir.
Kimyasal Bileşim ve Etki Mekanizması
Serenoa repens meyvelerinin ekstreleri, yağda çözünen bileşenler (yağ asitleri, fitosteroller, kırmızı-turuncu renk veren karotenler), flavonoitler ve polisakkaritler içerir. Ana aktif bileşenler arasında laurik asit, miristik asit, oleik asit, palmitik asit gibi serbest yağ asitleri ve beta-sitosterol, stigmasterol, kamesterol gibi fitosteroller bulunur. Prostat hücrelerindeki sitozolik androjen reseptörlerine testosteronun bağlanmasının inhibisyonu ve alfa-1 adrenerjik reseptör blokajı üzerinden etkili olduğu gösterilmiştir. Antiandrojenik ve antiöstrojenik etkileri de tespit edilmiştir. 5-alfa redüktaz enzimini inhibe ederek testosteronun dihidrotestosterona (DHT) dönüşümünü azaltır. Bu etki, prostat dokusunun büyümesini yavaşlatır veya durdurur. Ayrıca antienflamatuvar etkileri, prostat dokusundaki enflamasyonu azaltarak semptomları iyileştirir.
Klinik Etkinlik
Klinik çalışmalar, Serenoa repens ekstresinin BPH semptomlarını iyileştirmede plaseboya üstün olduğunu göstermiştir. Özellikle nokturi (gece idrar yapma), idrar akış hızı ve mesanede kalan rezidüel idrar miktarı gibi parametrelerde iyileşme sağlar. Etki, finasterid gibi sentetik 5-alfa redüktaz inhibitörlerine benzer ancak yan etki profili daha iyidir.
Dozaj ve Kullanım
Standart doz, günde 320 mg yağ ekstresini (total sterol içeriği %0.2-0.4 ve yağ asidi içeriği %70-90 olacak şekilde standardize edilmiş) içerir. Genellikle günde bir veya iki doza bölünerek alınır. Etkinin görülmesi için en az 4-6 hafta düzenli kullanım gereklidir.
Güvenlik ve Yan Etkiler
Genel olarak iyi tolere edilir. En sık görülen yan etkiler hafif gastrointestinal rahatsızlıklardır (bulantı, karın ağrısı). Cinsel işlev bozukluğu, finasterid gibi sentetik ilaçlardan daha az görülür. Hamilelik ve emzirme döneminde kullanılmamalıdır. Hormon-duyarlı kanserli hastalarda dikkatle kullanılmalıdır. - Isırgan Kökü (Urtica dioica L.)
Isırgan kökü, özellikle iyi huylu prostat büyümesi ve idrar yolu enfeksiyonlarında kullanılan önemli bir tıbbi bitkidir.
Kimyasal İçerik
Isırgan kökü, lektinler, polisakkaritler (glukogalaktanlar), fenilpropanlar (skopoletin), lignalar (sekoisolarisiresinol), steroller (beta-sitosterol, stigmasterol), triterpenler ve seramidler içerir. Bu çeşitli bileşenler, bitkinin çok yönlü farmakolojik etkilerinden sorumludur.
Farmakolojik Etkiler
Isırgan kökü ekstrelerinin, prostat dokusunda antiproliferatif, antienflamatuvar ve aromataz inhibitör etkileri vardır. Seks hormon bağlayıcı globulin (SHBG) ile etkileşerek serbest testosteron seviyelerini modüle edebilir. Ayrıca, 5-alfa redüktaz ve aromataz enzimlerini inhibe ederek hormon metabolizmasını etkiler.
Klinik Kullanım
İyi huylu prostat büyümesinde kök ekstresinin, Serenoa repens meyve ekstresi ile kombinasyonları özellikle etkilidir. Bu kombinasyon, sinerjistik etki göstererek semptomların daha etkili kontrolünü sağlar.
Dozaj
Standart doz, günde 120-600 mg kök ekstresi (4:1 veya 5:1 oranında) veya 4-6 gram kuru kökten hazırlanan dekoksiyon şeklindedir.
Güvenlik
Genel olarak güvenlidir. Nadir durumlarda hafif gastrointestinal rahatsızlıklar, cilt reaksiyonları görülebilir. Antikoagülan ilaçlarla etkileşebilir. - Pygeum africanum (Afrika Erik Ağacı Kabuğu)
Afrika erik ağacı kabuğu, geleneksel Afrika tıbbında ürolojik rahatsızlıklar için kullanılır.
Aktif Bileşenler
Pygeum kabuğu ekstresi, fitosteroller (özellikle beta-sitosterol), pentasiklik triterpenler, ferulik asit esterleri (n-dokozanol ve tetrakozonol) ve tanenler içerir.
Etki Mekanizması
Fitosteroller, antienflamatuvar etki gösterir ve androjen metabolizmasını modüle eder. Pentasiklik triterpenler, epidermal ve fibroblast büyüme faktörlerinin indükleyici etkilerini baskılar. Ferulik asit esterleri, kolesterol metabolizmasını etkiler.
Klinik Etkinlik
Gece işemesi, acılı işeme, dolu idrar torbası hissi ve iyi huylu prostat büyümesi semptomları için kullanılır. Meta-analizler, Pygeum ekstresinin plaseboya göre idrar semptomlarını ve mesane fonksiyonlarını iyileştirdiğini göstermiştir.
Dozaj
Standart doz, günde 100-200 mg ekstre (içeriği %14 triterpen, %0.5 n-dokozanol olacak şekilde standardize edilmiş) şeklindedir.
Güvenlik
Genel olarak iyi tolere edilir. Nadir durumlarda mide rahatsızlığı görülebilir. Uzun süreli güvenlik verileri sınırlıdır. - Equisetum arvense L. (At Kuyruğu)
At kuyruğu, diüretik ve remineralizan özellikleri ile bilinir.
Kimyasal Bileşim
Silisik asit bileşikleri (%5-10), flavonoitler (kersitrin, izokersitrin, kemferol glikozitleri), fenolkarbonik asitler, tanenler, steroller ve alkaloitler (nikotin, palustrin) içerir.
Farmakolojik Etkiler
Diüretik etkisi, flavonoitlerden ve saponinlerden kaynaklanır. İdrar yolları enfeksiyonları, böbrek taşları ve genital bölge iltihaplarında kullanılır. Silisik asit bileşikleri, bağ dokusu sağlığını destekler ve yara iyileşmesini hızlandırır.
Dozaj
Günde 6 g kuru drog veya eşdeğer ekstreler kullanılabilir. Çay olarak: 2-3 g drog 150 ml kaynar suda 10-15 dakika demlenir, günde 2-3 kez içilir.
Güvenlik
Genel olarak güvenlidir. Tiaminazı (vitamin B1'i parçalayan enzim) içerdiğinden uzun süreli kullanımda B1 vitamini takviyesi önerilir. Kalp veya böbrek yetmezliği olan hastalarda dikkatli kullanılmalıdır.
C. İyi Huylu Prostat Büyümesinde Kullanılan Özel Tıbbi Bitkiler
İyi huylu prostat büyümesi (Benign Prostatic Hyperplasia - BPH), yaşlı erkeklerde sık görülen bir ürolojik problemdir. Çeşitli tıbbi bitkiler, bu durumun semptomlarını hafifletmede ve prostat sağlığını desteklemede kullanılmaktadır. - Soya Fasulyesi (Glycine max L. Merr.)
İzoflavonlar ve Fitoöstrojenler
Soya fasulyesi, daidzein ve genistein gibi izoflavonlar içerir. Bu bileşenler, fitoöstrojen olarak işlev görür ve hormon dengesini etkileyebilir.
Prostat Sağlığına Etkiler
Epidemiyolojik çalışmalar, soya tüketiminin yüksek olduğu Asya ülkelerinde prostat kanseri insidansının düşük olduğunu göstermiştir. İzoflavonlar, 5-alfa redüktaz ve aromataz gibi steroidal enzim aktivitelerini modüle edebilir. Ayrıca, östrojen reseptör beta (ER-β) aracılı etkileri, prostat dokusunda antiproliferatif ve proapoptotik aktivite gösterebilir.
Kullanım ve Dozaj
Gıda olarak günlük 25-50 gram soya proteini veya izoflavon takviyesi olarak 40-80 mg/gün kullanılabilir. Ancak, prostat kanseri olan erkeklerde veya östrojen reseptörü pozitif tümörlü kadınlarda dikkatli kullanılmalıdır.
Güvenlik
Genel popülasyonda güvenlidir. Ancak hormon-duyarlı tümörlerde kullanımı tartışmalıdır. Tiroid fonksiyonunu etkileyebilir, bu nedenle hipotiroidizmli hastalarda dikkatle kullanılmalıdır. - Yeşil Çay (Camellia sinensis (L.) Kuntze)
Kateşinler ve EGCG
Yeşil çay, özellikle Epigallokateşin-3-gallat (EGCG) olmak üzere kateşinler bakımından zengindir. EGCG, güçlü antioksidan ve antikanser özelliklere sahiptir.
Prostat Üzerine Etkiler
Testosteron indüklü BPH'li sıçanlarda yapılan çalışmalarda, EGCG'nin prostatik oksidatif stresi ve enflamatuar mikroçevreyi hafiflediği, prostat hiperplazisi ve kollajen birikimini azalttığı gösterilmiştir. Anjiyogenezle ilişkili büyüme faktörlerinin seviyesini azaltır.
Klinik Potansiyel
In vitro ve hayvan çalışmaları umut verici olmakla birlikte, insanlarda BPH tedavisindeki etkinliği için daha fazla klinik araştırma gereklidir. Ancak, genel prostat sağlığını desteklemek için tüketilebilir.
Dozaj
Günde 3-5 fincan yeşil çay veya 200-500 mg EGCG içeren standardize ekstreler kullanılabilir.
Güvenlik
Kafein içeriği nedeniyle bazı bireylerde uyku bozukluğu veya anksiyete yapabilir. Yüksek dozlarda karaciğer toksisitesi rapor edilmiştir, ancak bu nadir görülür. - Ganoderma lucidum (Reishi Mantarı)
Biyoaktif Bileşenler
Reishi mantarı, polisakkaritler, triterpenler, peptidoglikanlar ve steroller içerir. Bu bileşenler, immünomodülatör, antienflamatuvar ve antitümöral etkiler gösterir.
5-Alfa Redüktaz İnhibisyonu
Yapılan çalışmalarda, Ganoderma lucidum'dan elde edilen ekstrelerin kuvvetli bir şekilde 5-alfa redüktazı inhibe ettiği saptanmıştır. Bu etki, DHT üretimini azaltarak prostat büyümesini yavaşlatabilir.
Kullanım
Geleneksel olarak kaynatılarak çay şeklinde veya toz/kapsül formunda kullanılır. Standardize ekstreler günde 1.5-9 gram arasında kullanılabilir.
Güvenlik
Genel olarak güvenlidir. Nadir durumlarda hafif sindirim rahatsızlıkları görülebilir. Antikoagülan ilaçlarla etkileşebilir. - Diğer Önemli Bitkiler
Epilobium angustifolium L. (Yakı Otu): Oenotein A ve B içerir; bu maddeler, prostat büyümesini önleyen enzimleri frenlediği düşünülmektedir.
Hypoxis rooperi T. Moore (Güney Afrika Yıldız Bitkisi): Fitosteroller bakımından zengindir. TGF-β1 artışı ile epitelyal proliferasyonu ve PKC-α inaktivasyonu ile stromal proliferasyonu inhibe ettiği şeklinde yorumlanmıştır.
Lycopersicon esculentum Mill (Domates): Likopen, güçlü bir karotenoit antioksidandır. Prostat kanser riskinin azalması ile ilişkilendirilmiştir. Günlük domates salçası alımının BPH'li hastalarda PSA düzeylerini %10.77 oranında azalttığı saptanmıştır.
D. Ürolojik Hastalıkların Tedavisinde Kullanılabilecek Sabit ve Uçucu Yağlar
Sabit Yağlar
Kabak Çekirdeği Yağı: Özellikle hafif prostat problemlerinde yardımcı olur. Fitosterollerden (özellikle beta-sitosterol) zengindir. Prostat problemlerinde günde 10 g kabak çekirdeği veya yağının kullanılması önerilir.
Nar Çekirdeği Yağı: 17 alfa-estradiol içerir ve hormon düzenleyici etkisi, fitosterol, flavonoit, beta-sitosterol ile desteklenir. Hormon bozukluklarında ve prostat sağlığında kullanılabilir.
Tamanu Yağı: Toplardamarlarda büzücü etkisi nedeniyle varikosel ve venöz yetmezlikte kullanılabilir. Hafif kan sıvılaştırıcı etkisi, kan akışını iyileştirir.
Üzüm Çekirdeği Yağı: Yüksek linoleik asit ve antioksidanlar içerir. Sperm yokluğunda (azoospermide) antioksidan olarak kullanılabilir.
Uçucu Yağlar
Greyfurt Yağı: Diüretik etkilidir.
Ardıç Yağı: Diüretik etkisi ve genital mantar enfeksiyonlarında lokal kullanımı mevcuttur.
Paçuli Yağı: Kan dolaşımı hızlandırıcı, diüretik, detoks ve lenfatik drenajda kullanılır.
Akgünlük (Frankincense) Yağı: Antienflamatuvar ve ağrı kesici etkilidir.
Elemi Yağı: Kan dolaşımı hızlandırıcı etkisi vardır.
Yağ Karışımları ve Uygulamalar
Ürolojik rahatsızlıklarda, çeşitli yağlar kombine edilerek sinerjistik etkiler elde edilebilir:
Üriner Enfeksiyonlarda: Hindistan cevizi yağı içine Nioli damlatılarak kasık bölgesine masaj yapılabilir.
Varikosel ve Venöz Yetmezlikte: Jojoba yağı içine Selvi, Greyfurt, Ardıç, Lavanta ve Ölmez Çiçek yağları eklenerek etkilenen bölgeye sürülür.
Prostat Sağlığında: Kabak çekirdeği yağı ile Frankincense ve diğer antienflamatuvar yağlar kombine edilerek kullanılabilir.
