..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
"Anka kuu gibi yalnzl adet edin! yle hareket et ki, adn daima dillerde dolasn ama seni grmek olanaksz olsun." -Fuzuli, Leyla ile Mecnun
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > Deneme > Toplum > Ya Irmak




18 Aralk 2016
Cz'i ve Kapsaml Laiklik  
Ya Irmak
"Laiklik" kelimesi, ngilizce "secularism" kelimesinin tercmesidir. Kelime aslen alem ya da dnya anlamna gelen ve kilesinin karl olarak kullanlan Latince "saeculum" kelimesinden tremitir. "secular" kavramnn kullanm, ilkin 1648'de imzalanan Vestfalya anlamas -Avrupa'da ki en uzun din savan bitiren anlama- ve ada laik devlet ortaya ilk kyla birlikte gndeme gelmitir. Kilise mallarnn, dini olmayan yneticilere yani sivil medeni devletin yneticilerine devri anlamnda "laikletirilmesi"ne iaret etmek zere kullanlmtr. Kelimenin anlamn, laiklii "insann durumunun dzeltilmesinin, ret ya da kabul anlamnda inan meselesine dokunulmakszn maddi yollarla zlebileceinin mmkn olduuna inanmak" olarak tanmlayan Jhon Holioc'un (1817-1906) elinde genilemitir.


:ADJA:
Laiklik kavram, ada sosyal, siyasal ve felsefi analitik sylemde en nemli kavramlardan biri olarak kabul edilir. Ancak bu kavram hala anlam, iaret ve boyut itibariyle mulak kalmaya devam etmektedir.

"Laiklik" kelimesi, ngilizce "secularism" kelimesinin tercmesidir. Kelime aslen alem ya da dnya anlamna gelen ve kilesinin karl olarak kullanlan Latince "saeculum" kelimesinden tremitir. "secular" kavramnn kullanm, ilkin 1648'de imzalanan Vestfalya anlamas -Avrupa'da ki en uzun din savan bitiren anlama- ve ada laik devlet ortaya ilk kyla birlikte gndeme gelmitir. Kilise mallarnn, dini olmayan yneticilere yani sivil medeni devletin yneticilerine devri anlamnda "laikletirilmesi"ne iaret etmek zere kullanlmtr. Kelimenin anlamn, laiklii "insann durumunun dzeltilmesinin, ret ya da kabul anlamnda inan meselesine dokunulmakszn maddi yollarla zlebileceinin mmkn olduuna inanmak" olarak tanmlayan Jhon Holioc'un (1817-1906) elinde genilemitir.

Bu alanda yazlanbaz yazlar u iki kta belirginlemitir. Cz'i Laiklik ve Kapsaml Laiklik..

Cz'i laiklik: Vakaya / pratie btncl ve marifet boyutlaryla iliki kurmakszn cz'i ve parac bak. Bundan dolay bu bak btncl bir bak olarak ortaya kmyor. Bu gr, dinin siyaset ve ekonomi dnyasndan ayrlmas ifadesiyle dillendiriliyor. Bu gibi cz'i bak hayatn dier alanlar sz konusu olduunda sessizlie brnyor. Bu bak, deimez esaslarn ya da klli ahlaki ilkelerin ve metafizik unsurlarn varln inkar etmiyor. Bundan dolay bu "Ahlaki laiklik" ya da "insani laiklik" olarak isimlenidirilebiliyor.

Kapsaml Laiklik: Vakaya / pratie btncl bir bak. Tam bir kararllk ve tavizsizlikle din, kutsal deerler ve metafiziin hayatn btn alanlarndan uzak tutulmas iin aba veriyor. Bu baktan alemin maddi ynne odaklanan baz teoriler tremitir. Bu tr laiklie ayn zamanda "Tabiat - materyalist laiklik"(maddeye ve tabiata nispetle) olarak da isimlendirilebilir.

Cz'i laiklik" ve "Kapsaml laiklik" olarak isimlendirilen bu iki trn arasndaki fark ayn dncenin tarihsel merhaleleri arasndaki farktr. nk laiklik, ilk merhalelerinde Hristiyanln insani deerlerinin kalntlar henz ortadan kalkmamken iktisadi ve siyasi alanda snrlyd. Devlet ve messeselerinin youn bir biimde ferdin gnlk hayatna mdahalesi ile laik devlet / ulus devlet, maneviyattan uzak bir ekilde insan hayatyla ilgili btncl bak oluturma konusunda tek bana kald. Baz aratrmaclar, "Kapsaml laiklii" , "devletin din zerindeki hakimiyeti" olarak yorumlamlardr.

Buna gre kapsaml laiklik temel merhaleden gemi olacaktr.

1. Oluum merhalesi: Bu merhale, faydac dncenin genel olarak hayatn btn boyutlarna hkmettii bir merhale olarak belirir. retimin srekli bir ekilde arttrlmas kainatta var oluun nihai amacyd. Bundan dolay Avrupa ierisinde laik olus devlet ve darda Avrupa'nn smrgeleri bu retim artnn garanti altna alnmas iin var oldular. Bu merhale, mutlak maddeci ve deerlerden azade bir bilim ve teknolojiyi temellendiren bir felsefi temel zerine oturmutur. Bu felsefe, ahlaki, ve maddi olarak hayatn bir ekilde ekillendirilmesine aran ve aile gibi toplumun temel dinamiklerini bitiren teorilerin domasna yansmtr.

2. Modern merhale: Bu merhale faydac dncenin hayatn btn dzlemleri zerindeki etkisinin artarak ve derinleerek devam ettii ksa ve gei merhalesidir. Ulus devlet etnik ekimelerin ortaya kmasyla tehditlerle yz yze gelmitir. Ayn eklide btn deerlerden uzak pazarn haraketleri ulus devletin hkmranln tehtid etmeye balamt. Askeri smrgecilik yerini siyasi, ekonomik ve kltrel baka smrgecilik ekilleriyle deitirdi. Genel tutum a gzl bir tketime yneldi.

3. Post-modern merhale: Motive edici gc hazclk olan tketimin var olmann nihai amac haline gelmesi, ok uluslu irketler ve NGO'larn bymesiyle kresellemenin sahasnn genilemesi, genel meselelerin smrgecilik ve kurtulu mcadeleleri olmaktan kp evre, ADS ve bilgi devrimine dnmesi, aile gibi arac kurumlarn zayflamas ve yerini baka aile tanmlalarnn almas bu merhalenin en belirgin zellikleridir. Btn bu gelimeler toplumsal ahlakiliin hkmedici sabit llerinin olmad bir arka plan ve daha nce geleneksel endstride olmayan alternatifler sunan teknolojik ilerleme zerinde oturmaktadr. Laiklik kavram, batl bir tecrbenin rahminden kmasna ramen ARAP-SLAM dnce ve pratiinin kavram reten evrede hakim olan dnce ve pratikten farkl olmas dolaysyla tabii karlanabilir. Ancak bu Arap dnrlerin laikliin tanm hususunda katkda bulunmalarn engellememitir.

Arap dnrlerin laiklik kavramnn tanm konusundaki katklar farkllklar iermektedir. Mesela Fas'l mtefekkir Muhammed Abid El Cabiri laiklik kavramnn sadece kilisenin devletten ayrlmas ynyle tarif edilmesini Arap slam gereine uymad iin reddediyor. Bu tanmn, demokrasinin "Fertlerin ve toplumlarn hukukunu korumak" ve aklcln "bilinli siyasi eylem" dncesiyle deitirilmesini savunuyor. Dier taraftan Msrl aratrmac Dr. Vahid Abdulmecid'e gre, Laiklik, (Batda) bir ideoloji deil, dini ilerle alakal olmayan alanlarda ksmi salt bir tavr altr. Dr. Vahid, akln hakimiyetinde, dini tamamen reddeden "ladini/ateist laiklik"le ikisinin arasnda bir yol izen, devlet messeseleriyle kilise messeselerini bir birinden ayran bununla birlikte kilisenin ve dini kurumlarn haklarn ve faaliyetlerini teminat altna alan "laklii" birbirinden ayryor.

Bu ikisinin arasnda Fuad Zekeriya yer almakta. O, laiklii hayatn dier alanlar sz konusu olduunda sessiz kalarak din ve siyasetin birbirinden ayrlmasna bir ar ve ayn zamanda faydac materyalist dncenin tasallutunu reddeden bir dnce olarak niteliyor. O, maddi olann karsna "insani ve manevi deerleri" koymaktadr. Ve insan iin maddeci baktan baka harekete geirici unsurlarn olduunu sylemektedir.

Dr. Murad Vehbe ise Suriyeli yazar Haim Salih, ferdin manevi ve metafizik btn kaytlarndan azede olduu, bilim ve deneye odaklanan mutlak aklcln ferdin gidiat konusunda hkmran olduu "total laiklik"in yannda yer almaktadr.

"Sol slam" nazariyesinin sahibi mtefekkir Hasan Hanefi cz'i laiklikle kapsaml laiklik arasnda gidip gelmektedir. Onun dncesine gre laiklik, batdaki tarihi tecrbenin bir sonucu olarak kiliseyi devletten ayrmaktr. Hanefi, laiklii; kainatta hayatn btn alanlarn kapsayan btncl bir bak olarak ve insana deerler manzumesi ve mull bir salahiyet sunan bir bak as olarak deerlendiriyor.

Dier taraftan, Hasan Hanefi slam'n laik znden bahsediyor. Aadaki sebeplerden dolay slam' laik bir olarak gryor: slami tecrbe ruhbanln olmamas, dier bir ifadeyle arac dini kurumlarn bulunmamas anlamnda laiklik zerinde oturmaktadr. Be er'i hkm (Vacip, mendup, haram, mekruh, mbah) insan fiilinin tabii katmanlarn oluturur. nsann tabii fiilerini niteler.

Varln merkezini tanrdan insana nakleden laik hmanist dnce bizim geleneimizde, hikmet ilimlerinde sakl sahih bir akl, tasavvuf ilimlerinde ruhu bir lezzet tecrbesi ve usl fkh ilminde pratik bir yntem buldu. slam'n laiklii dncesi, ruhbanlk ve dinin kesin bir biimde devletten ayrlnn takriben btn toplumlarda var olan bir durum olmasndan dolay reddedilebilir. yle ki hibir medeni gelimi toplumda din ve siyaset kurumunun aynilemesi / birlemesi mmkn deildir. Bu ayrm gerekte siyaset alannn dinden ayrmasdr. Ancak hkmedici deer ve nihai hkmranlk toplumun uhdesinde kalmaya devam eder. O mutlak bir deerdir ve dnyay ve faydac dnceyi aan bir hkmranlk kaynadr.

Son zamanlarda "laiklik sonras" kavram ortaya kt. Bu kavram ilk kullanan Prof John Kean ortaya atp kavramlatrd. Burada "post/sonras" kelimesi gerekte son anlam tamaktadr ve hakim rnein geerliliini yitirdiine iaret etmektedir. Ancak henz yeni bir rnekte onun yerini alm deil. O, laikliin zgrlk ve eitlik konusunda vaatlerine sadk kalamad nc dnyada iflas ettii ve laikliin vaat edilen dnya cennetine ulatrmad grnde.

Btn bunlar grdnz gibi sadece Trkiye'de deil, Ortadou'da 3. dnya lkelerinde dini kurumlarn ve yce deerlerin toplumun ve insanlarn gnlk hayatnda etkin olduu bir zaman diliminde meydana geliyor, gelmeye de devam edecek gibi grlyor...



Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.

Yazarn toplum kmesinde bulunan dier yazlar...
Hallerinden Memnun Cevherlerimiz
Glmek in Krala Alamak in Filozofa Gitmek
Elveda Bilgi Elveda Akl
Birey mi, Bencil mi?
Nasl Bir nsansnz?
Milliyetilik zerine Lakrdlar
Aklmn engeline Taklanlar
80ler lebilir mi?
Nezakete Davet!..
Haberin Gerek Yz ve Gerein nndeki Engeller

Yazarn deneme ana kmesinde bulunan dier yazlar...
Gidene Yol, Kalana Yer Vermek
lenmemi Cevherler lkesi: Trkiye
Hakikati Hakikat Olduu in Sevmek
stanbulu Dnmek
Abdlhamid, Abdlhak Hmid ve Karndeen Jack
"Bu Dnya i Oyundur Oyun"
Aa Deyip Geme!
Anlarn da Meskeni Var
Benjamin Button'un Tuhaf Hikayesi'nin Dndrdkleri
Kendini Anlatma ekli

Yazarn dier ana kmelerde yazm olduu yazlar...
Gzbebei Turusu [iir]
Bir Hicran Namesi [iir]
Sakin Bir Ac [iir]
Geldim [iir]
Szn iei [iir]
Sevgiliye Hasretle [iir]
Geceye Kside [iir]
Benimle lr Msn? [iir]
Beste-i Nigar [iir]
Bilemezsiniz [iir]


Ya Irmak kimdir?

Felsefe ve edebiyat a! Yaync, gazeteci ve kitapsever. . .


yazardan son gelenler

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2024 | Ya Irmak, 2024
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.