Bitkisel ürünlerin sağlıkta kullanımı son yirmi yılda küresel ölçekte önemli bir artış göstermiştir. Dünya genelindeki tüketicilerin yaklaşık %80'i bitkisel drogları veya diğer doğal ürünleri aktif olarak kullanmaktadır. Kadınlar, bu ürünlerin başlıca tüketici grubunu oluşturmakta ve gebelik döneminde de kullanmaya devam etme eğilimi göstermektedirler. Gebelikte kullanım oranları bölgesel farklılıklar göstermekle birlikte %7-55 arasında değişmektedir. Türkiye'den yapılan araştırmalara göre, geleneksel ve tamamlayıcı tıp yöntemleri (GETAT) gebelikte %38.7, gebelik öncesi dönemde %49.1, emzirme döneminde ise %63.2 oranında uygulanmakta olup, bu uygulamalarda ağırlıklı olarak bitkisel destekler tercih edilmektedir. Kadınların fitoterapi ve GETAT yöntemlerini tercih etme nedenleri arasında sağlık ve tedavi sürecinde kontrol sahibi olma isteği, konvansiyonel tedavilerin bütüncül yaklaşımdan yoksunluğu, ilaç yan etkileriyle ilgili endişeler ve bitkisel ilaçların güvenli, etkilerinin hafif, yan etkilerinin az olduğuna dair yaygın inanç yer almaktadır.
KADIN SAĞLIĞINDA KULLANILAN TIBBİ BİTKİLERİN SINIFLANDIRILMASI
Tıbbi bitkiler, genel farmakolojik etkilerine göre adaptojenler, alteratifler, analjezikler, antiemetikler, antiinflamatuarlar, antimikrobiyaller, antispazmodikler, astrenjanlar gibi geniş kategorilerde sınıflandırılırken, kadın hastalıkları ve doğum pratiğindeki spesifik etkilerine göre daha özel bir sınıflandırma yapılabilmektedir:
- Afrodizyaklar
Cinsel istek problemlerinde uyarıcı olarak kullanılan bitkilerdir. Bu grupta Cinnamomum spp., Angelica sinensis, Allium sativum, Panax ginseng, Glycyrrhiza glabra, Serenoa, Tribulus terrestris gibi bitkiler yer almaktadır. - Emmenagoglar
Menstruasyonu stimüle eden ve amenorede kullanılan bitkilerdir. Çoğu abort yaptırıcı etkiye sahip olduğundan gebelikte kullanımı kesinlikle kontrendikedir. Caulophyllum thalictroides, Zingiber officinalis, Leonurus cardiaca, Artemisia vulgaris, Mentha pulegium, Ruta graveolens, Salvia officinalis, Tanacetum vulgare bu gruba dahildir. - Galaktogoglar
Emziren kadınlarda süt üretimini ve akışını artıran bitkilerdir. Pimpinella anisum, Matricaria recutita, Vitex agnus-castus, Foeniculum vulgare, Trigonella foenum-graecum bu kategoride yer alır. - Hormon Modülatörleri
Hormon dengesini etkileyen bitkilerdir. Bu gruptaki bitkilerin en önemlisi Vitex agnus-castus'tur. Humulus lupulus ve Salvia officinalis ölçülebilir östrojenik etkiye sahiptir. Cimicifuga racemosa, Caulophyllum thalictroides, Verbena officinalis, Angelica sinensis, Foeniculum vulgare, Glycyrrhiza glabra, Leonurus cardiaca, Glycine max, Tribulus terrestris, Paeonia lactiflora, Dioscorea villosa bu kategorinin diğer örnekleridir. - Over Tonikleri
Overlere direkt veya dolaylı etki yapan, hormonal disregülasyonda, infertilitede, over dolaşım bozukluğunda, over kistinde ve endometriosiste kullanılan bitkilerdir. Caulophyllum thalictroides, Vitex agnus-castus, Paeonia lactiflora bu gruba örnek verilebilir. - Fitoöstrojenler
Östrojen benzeri etki gösteren, izoflavon içeren, baklagiller ve kırmızı yonca gibi bitkiler bu kategoriye girer. Pimpinella anisum, Foeniculum vulgare, Humulus lupulus ve Salvia officinalis de östrojenik potansiyele sahiptir. Cimicifuga racemosa ve Angelica sinensis farklı mekanizmalarla menopozda etki göstermektedir. - Oksitotikler
Doğumda uterus aktivitesini başlatmak veya artırmak, doğumu ve plasenta çıkışını kolaylaştırmak için kullanılır. Caulophyllum thalictroides, Gossypium herbaceum, Schisandra chinensis bu grubun örnekleridir. - Uterusta Astrenjan Etki Gösteren-Antihemorajikler
Uterus kaynaklı kan kaybını azaltmak için kullanılır. Astrenjan bitkiler arasında en değerlisi Achillea millefolium'dur. Rubus villosus, Camellia sinensis, Aesculus hippocastanum, Equisetum arvense, Capsella bursa-pastoris, Hamamelis virginiana diğer örneklerdir. - Uterin Antispazmodikler
Üreme sisteminin otonomik sinir ve düz kas yapısına etki ederler. Dismenore, endometriozis, kronik pelvik ağrı, gebelikte huzursuz uterus, travayda ağrılı kontraksiyonlar gibi spazmodik problemlerde kullanılır. Cimicifuga racemosa, Viburnum prunifolium, Matricaria recutita, Viburnum opulus, Angelica sinensis, Leonurus cardiaca, Pulsatilla, Paeonia lactiflora örneklerdir. - Uterus Dolaşımını Stimüle Edenler
Uterus toniklerinin bir alt grubudur. Dismenore gibi iskemik ağrılarda, fibromyomlarda pelvik dolaşımı düzenlerler. Çoğunlukla gebelikte kontrendikedir. Cinnamomum cassia, Angelica sinensis, Zingiber officinalis, Leonurus cardiaca bu kategoride yer alır. - Uterin Tonikler
Kadın üreme sisteminin hem yapı hem de fonksiyonunda tonus artırıcı, kuvvetlendirici, besleyici etkilere sahiptir. Endometriozis, myomlar, dismenore, metroraji, disfonksiyonel uterin kanamalar gibi durumlarda kullanılır. Cimicifuga racemosa, Viburnum opulus, Trillium erectum, Caulophyllum thalictroides, Angelica sinensis, Hydrastis canadensis, Alchemilla vulgaris, Leonurus cardiaca, Rubus idaeus, Achillea millefolium örnekleri verilebilir.
KADIN SAĞLIĞINDA KULLANILAN ÖNEMLİ TIBBİ BİTKİLER
Achillea millefolium L. (Civanperçemi)
Kullanılan Kısımlar: Kurutulmuş çiçek ve toprak üstü kısımları
Etkili Bileşenler: %0.2-1.0 oranında uçucu yağ içerir. Ana bileşenler kamfor, beta pinen, 1,8-sineol, karyofilen, alfa pinen, izoartemisiaketonddur. Seskiterpen ketonlar, poliyenler, alkamidler, flavonoitler ve betain de içerir.
Tıbbi Özellikler: İştah kaybı, dispeptik şikayetler, karaciğer ve safra kesesi rahatsızlıklarında kullanılır. Emmenagog, hemostatik ve tonik özelliklere sahiptir. Luteal regülasyon gerektiren durumlar, premenopoz, metroraji, uterin fibroma, infertilite, düzensiz adet döngüleri, dismenore, endometriozis, lökore, vajinit, kistik mastopatiler ve menstrüel migrende endikedir. Akne tedavisinde ve doğum sonrası epizyotomi iyileşmesinde faydaları gösterilmiştir. In vitro çalışmalarda uterus düz kas kontraksiyonlarında doza bağlı azalma sağladığı saptanmıştır.
Kullanım Şekli ve Dozu: Çay olarak 1-2 g drog, 150 ml kaynatılmış suda 10-15 dakika demlenip günde üç kez; taze bitkiden sıkılmış meyve suyu günde 3 kez 5 ml; sıvı ekstre 1:1 (g/ml), 1-2 ml günde 3 kez; tentür (1:5 g/ml) 5ml günde 3 kez öğünler arasında alınır. Oturma banyosu için 20 litre ılık-sıcak suda 100 g drog kullanılır.
Yan Etki ve Uyarılar: Zayıf veya orta şiddette kontakt dermatite neden olabilir. Emmenagog özelliği nedeniyle hamilelikte kontrendikedir. Güvenlik verilerinin eksikliğinden dolayı emziren anneler tarafından kullanılmamalıdır. Demir preparatları ile beraber alındığında, tanen içeriği nedeniyle demir emilimini etkileyebileceğinden 1-2 saat ara ile kullanılması önerilir.
Alchemilla vulgaris L. (Aslan Pençesi)
Kullanılan Kısımlar: Kurutulmuş çiçek ve meyveleri
Etkili Bileşenler: Acı kısımlar, flavonoitler, tanenler, flavonol glikozitler, uçucu yağ, fitosteroller ve alifatik hidrokarbonlar içerir.
Tıbbi Özellikler: Astrenjan, antiproliferatif, anjiogenezi inhibe edici, yara iyileştirici, antiinflamatuar ve antitümör etkileri vardır. Menopoz, dismenore, gastrointestinal bozukluklar için dahili; ağız ve boğaz iltihabı için gargara; ülser, egzama, deri döküntüleri ve alt karın rahatsızlıklarının tedavisinde harici olarak kullanılır. Mensten 10-15 gün önce 50-60 damla/gün sıvı ekstre uygulanmasının kanama miktar ve süresinde azalma sağladığı saptanmıştır. Endometriozis tedavisinde alternatif olabileceği ileri sürülmüştür.
Kullanım Şekli ve Dozu: Çay, 2-4 g drog ile hazırlanıp öğünler arasında günde 3 defaya kadar; sıvı ekstre 2-3 ml (1:1 %25 etanol) günde 3 kez alınabilir. Gargara şeklinde de kullanılabilir.
Yan Etki ve Uyarılar: Hamilelik ve emzirme döneminde tıbbi tavsiye olmaksızın kullanılmamalıdır.
Calendula officinalis L. (Aynısafa)
Kullanılan Kısımlar: Taze veya kurutulmuş yer üstü kısımları
Etkili Bileşenler: Triterpen saponinler, triterpen alkoller, flavonoitler, hidroksikumarinler, karotinoidler, uçucu yağ, suda çözünür polisakkaritler, poliyenler, kinonlar, aminoasitler, yağlar, yağ asitleri, acı madde olarak kalendin ve kalendulin içerir.
Tıbbi Özellikler: Antimikrobiyal, antiviral, antioksidan, antiinflamatuar, immunmodülatör, yara iyileştirici ve antikandidal etkileri vardır. Ağız ve yutak mukozasının iltihaplanması, zayıf iyileşen yaralar, bacak ülserleri, arı sokmaları, donma tedavileri, akut ve kronik cilt iltihabı için haricen; iç organların iltihaplı durumları, gastrointestinal ülserler, dismenore, amenore için dahilen kullanılır. Tekrarlayan vajinal kandidiyazis hastalarında tentür uygulamasının, bakteriyel vajinozisite Calendula officinalis kremi kullanımının, postmenopozal vajinal distrofide vajinal preparat eklenmesinin olumlu etkileri klinik olarak gösterilmiştir. Epizyotomi iyileşme hızını artırdığı ve ağrıyı azalttığı saptanmıştır.
Kullanım Şekli ve Dozu: Günlük 1-2 g drogla 150 ml sıcak suda 10-15 dakika demleme ile hazırlanan çay; 1:1 (g/ml) 1-2 ml sıvı ekstre; 1:5 (g/ml), 5-10 ml tentür tüketilebilir. Yağ bazlı 100 g merheme 2-5 g drog eklenerek merhem (%10-20) hazırlanır.
Yan Etki ve Uyarılar: Bazen sık kullanımda deri hassasiyeti olabilir. Asteraceae (Compositae) familyasına ait bitkilere alerjisi bilinen durumlarda kontrendikedir. Yeterli veri olmadığı için hamilelik veya emzirme döneminde veya çocuklara tıbbi gözetim altında olmadan kullanılmamalıdır.
Capsella bursa-pastoris L. (Çoban Çantası)
Kullanılan Kısımlar: Bitkinin toprak üstü kısmı
Etkili Bileşenler: Flavonoitler, kafeik asit türevleri, aminoasit ve peptitler, alkaloit, glikozinolatlar, saponin grubu bileşikler, beta-sitosterol, fiofitin A ve B, uçucu yağ içerir.
Tıbbi Özellikler: Kardiyak etkiler yanında uterus kontraksiyonunu artırma, hemostatik, antimikrobiyal, antioksidan, diüretik, antiinflamatuar, antiülser etkileri vardır. Burun kanaması, premenstrüel sendrom, yaralar ve yanıklarda kullanılır. Ciddi durumlar dışlandıktan sonra, menoraji ve metrorajide, rahim içi araç kullanımına bağlı kanamalarda, erken postpartum kanamada oral etkinliği gösterilmiştir.
Kullanım Şekli ve Dozu: İnfüzyon veya galenik preparatları şeklinde kullanılır. Dahili olarak günlük doz ortalama 10-15 g drog olup tek doz olarak 1-5 g şeklinde 2-4 kez, sıvı ekstre dozu 3-12 ml, 5-8 g droga eşdeğer miktardadır. Menoraji için menstruasyondan 3-5 gün önce başlanması ve adet kanaması sırasında devam edilmesi önerilir.
Yan Etki ve Uyarılar: Böbrek taşı öyküsü olanlarda dikkat edilmesi gerektiği, yüksek dozda özütün kalp çarpıntısı yapabileceği belirtilmektedir. Uterotonik etkisi nedeniyle hamilelikte kullanılmamalıdır. Emzirme döneminde kullanım önerilmemektedir.
Curcuma longa L. (Zerdeçal)
Kullanılan Kısımlar: Bitkinin rizomları
Etkili Bileşenler: Ana bileşenler kurkuminoidlerdir. Sarı renkli uçucu yağın bileşiminde zingiberen, kurkumol gibi seskiterpenler, sineol gibi monoterpenler bulunur. Ek olarak karoten, C vitamini, arabinoglikanlar, ukanon A, B, C, D, jelatinize nişasta ve turmerin içeriği vardır.
Tıbbi Özellikler: Güçlü kolagog etki yanında antihepatotoksik, hepatoprotektif, stomakik, karminatif, antiinflamatuar, antihiperlipidemik, antioksidan, antibakteriyel, antifungal, antiviral, antitümoral, sitotoksik, nöroprotektif etkileri vardır. Temel kullanımı asit, gaz veya atonik dispepsi tedavisi içindir. Vajinal kandidiyaziste, N. Gonorrhea, HIV ve HPV enfeksiyonlarında in vitro etkinliği gösterilmiştir. Kurkumin içeren poliherbal krem servikal HPV enfeksiyonunu gidermede etkin olmuştur. Servikal problemlerde sistemik veya lokal uygulanabilen etkili ve güvenli bir yardımcı tedavi olarak görülmektedir. Endometrioziste in vitro ve in vivo çalışmalar, kurkuminin hastalığı kontrol etmede ve geriletmede etkinliğini desteklemektedir. Leiomyom hücrelerinin gelişimini inhibe ettiği gösterilmiştir. Polikistik over sendromunda, postmenopozal sıcak basmalarında, tekrarlayan üriner enfeksiyonlarda, premenstrüel sendromda da etkinliği klinik çalışmalarla desteklenmiştir.
Kullanım Şekli ve Dozu: Ham drog 3-9 g/gün; toz drog 1.5-3.0 g/gün; oral infüzyon günde üç kez 0.5-1 g; tentür (1:10) günde üç kez 0.5-1 ml; etanollü kuru ekstre günde 3 kere 8-13 mg; aseton ekstresi günde 2 kere 50-100 mg şeklinde uygulanabilir.
Yan Etki ve Uyarılar: Barsak hareketlerinde artma, alerjik dermatit, ağız kuruluğu, hafif mide şikayetleri ortaya çıkabilir. Curcuma longa'ya aşırı duyarlılık olanlarda kullanılmamalı, safra kesesi problemlerinde hekim tavsiyesi alınmalıdır. Hamilelik ve emzirme döneminde güvenliği hakkında yeterli veri olmadığı için kullanılmaması tavsiye edilir. Antikoagulan ilaçların etkisini artıracağından yüksek dozda (15 g/gün) ilaçla birlikte kullanılmaması gerekir.
Cimicifuga racemosa (Karayılan Otu)
Kullanılan Kısımlar: Kök ve rizomları
Etkili Bileşenler: Sikloartan tipi iskelete sahip triterpen glikozitler (simisifugosit, aktein vb), kinolizidin alkaloitler (sitisin, metil sitisin), fenilpropan türevleri (kafeik, ferulik ve izoferulik asit vb.) içerir.
Tıbbi Özellikler: Selektif östrojen reseptör modülasyonu, serotonerjik ve opioid reseptörler üzerinden etki, antiinflamatuar, antioksidan özellikleri ile menopoz semptomlarının tedavisinde ve premenstrüel sendromda kullanılır. Amerikan Klinik Endokrinologlar Birliği, hormon replasmanı yapılamayan menopoz hastalarında kullanılabilecek non-hormonal ajanlar arasında Cimicifuga racemosa'yı da belirtmiştir. Vazomotor semptomlarda plaseboya ve fluoxetin kullanımına göre daha etkin olduğu gösterilmiştir. Endometriozis cerrahisi sonrası GnRH-a tedavisi sırasındaki perimenopozal semptomlarda tibolona benzer etki göstermiş ve daha güvenli bulunmuştur. Kemik metabolizması üzerine de faydalı etkileri gösterilmiştir. Meme kanseri sonrası menopoz semptomları yönetiminde değerli bir alternatif olduğu düşünülmektedir.
Kullanım Şekli ve Dozu: Kapsül, damla, tablet formları şeklinde bulunur. Günlük olarak 40-140 mg droga karşılık gelen etanolik (%40-60 V/V) veya izopropanolik (%40 V/V) ekstreler veya eşdeğer preparatlar kullanılır. İlk etkiler 2-4 hafta sonra görülür, düzelme için 6-8 hafta alınmalı ve 3 ayda en yüksek etki elde edilir.
Yan Etki ve Uyarılar: Genelde güvenli olmakla birlikte alerjik cilt reaksiyonları, ödem, karaciğer fonksiyon bozukluğu, koagülasyon bozukluğu, mide şikayetleri, kas enzimlerinde artış gözlenmiştir. Spontan abort riski artması nedeniyle hamilelik sırasında kontrendikedir. Potansiyel östrojenik etkileri ve güvenliği ile ilgili veri eksikliği nedeniyle hamilelik veya emzirme döneminde kullanılmamalıdır. Antihipertansif ilaçların etkisini artırabilir ve hipotansiyona neden olabilir.
Vitex agnus-castus L. (Hayıt)
Kullanılan Kısımlar: Kurutulmuş olgun meyveler
Etkili Bileşenler: Ana bileşen, bornil asetat, 1,8-sineol, limonen, alfa-pinen ve beta-pinenin birincil bileşenler olduğu %2.0'a kadar bulunan uçucu yağlardır. Flavonoitler (kastisin), iridoitler ve diterpenler, meyvede bulunan diğer ana grupları temsil etmektedir.
Tıbbi Özellikler: Hayıt meyve ekstrelerinin in vitro ve in vivo olarak D2 reseptörlerine bağlanarak dopamin agonisti gibi davrandığı, prolaktin salınımını baskılayarak premenstrüel sendrom semptomlarını düzelttiği bulunmuştur. Ek olarak östrojenin B subüniti üzerinden etki gösteren fitoöstrojenler içerir. Korpus luteum yetmezliği, hiperprolaktinemi, premenstrüel sendrom, adet düzensizlikleri, siklik mastalji, hormonların neden olduğu dermatozların tedavisi için oral kullanımı klinik verilerle desteklenmektedir. Progesteron yetersizliğine bağlı düşükleri durdurmak, doğumdan sonra plasenta çıkışını kolaylaştırmak, süt akış bozuklukları, endometriyal hiperplazi, infertilite, sıcak basmaları tedavisi için kullanımı bildirilmiştir.
Kullanım Şekli ve Dozu: Günlük 30-40 mg droga eşdeğer preparatlar kullanılmaktadır, 240 mg'a kadar çıkan dozlarda da premenstrüel sendromda kullanılabileceği bildirilmiştir. Günlük 2.6-4.2 mg kuru doğal ekstre içeren tabletlerin her sabah bir miktar sıvı ile alınması, sıvı ekstreden ise (1:1 g/ml) 0.5-1 ml kullanılması öneriler arasındadır.
Yan Etki ve Uyarılar: Bildirilen başlıca reaksiyonlar arasında akne, adet döngüsünde ve miktarında değişiklikler, baş dönmesi, gastrointestinal şikayetler, bulantı, cilt reaksiyonları, ürtiker ve kilo alımı yer almaktadır. Gebelikte ve emzirmede kullanılmamalıdır. Dopamin reseptör antagonistlerinin etkinliğini azaltabileceği, oral kontraseptiflerin ve hormon replasman tedavisinin etkinliğini değiştirebileceği belirtilmiştir.
Zingiber officinale (Zencefil)
Kullanılan Kısımlar: Kurutulmuş rizomları
Etkili Bileşenler: Uçucu yağ %3 oranına kadar bulunabilir; monoterpenler (geranial ve neral) ve seskiterpenler (B-seskifelandren, B-bisabolen, ar-kurkumin, alfa-zingiberen) içerir. Ayrıca fenolik keton türevleri (gingerol, şoral), diaril heptenonlar, diterpenler, gingesulfonik asit, monoaçildigalaktozil gliseroller bulunur.
Tıbbi Özellikler: Güçlü antiemetik etki yanında serotonin antagonisti, santral sinir sistemi otonom merkezlerini yatıştırıcı, antiinflamatuar, bağırsak destekleyici, karaciğer koruyucu, periferik kan kapillerlerini genişletici, antimikrobiyal etkileri vardır. Taşıt tutması, postoperatif bulantı, kemoterapi bulantıları, gebelik bulantı kusmalarında kullanımı klinik verilerle desteklenmiştir. Çeşitli coğrafyalarda yapılan araştırmalarda, gebelikte ve emzirme döneminde kullanılan bitkisel desteklerde zencefil ilk sıralarda yer almaktadır. Obezite problemi olan kadınlarda ve gestasyonel diyabet tanılı gebelerde açlık kan şekeri ve insülin düzeylerinde belirgin düşme sağlamıştır. Yoğun menstrual kanamalarda kanama azaltıcı, dismenorede etkin olduğu klinik çalışmalarla desteklenmektedir. Polikistik over sendromu tedavisinde klomifen sitrata zencefil içeren bitki karışımının eklenmesi, biyokimyasal-hormonal parametrelerde düzelme sağlarken gebelik oranlarına da katkı yapmıştır.
Kullanım Şekli ve Dozu: Günlük 0.5-2 g toz drog, tek ya da bölünmüş dozlarda alınması önerilir. Toz drog, kapsül, tablet, tentür, çay, sıvı ekstre olarak oral tüketilir. Taşıt tutmalarında seyahatten 30-60 dakika önce alınması tavsiye edilir. Gebelikte toplam doz genellikle günde yaklaşık 1 gram olduğu ve günde iki ila 4 defa verilecek şekilde bölündüğü de belirtilmiştir.
Yan Etki ve Uyarılar: Hassas kişilerde parmak uçlarında kontakt dermatit kaydedilmiştir. Yüksek dozlarda merkezi sinir sistemi depresyonu, kardiyak aritmi, gastrik irritasyon yapabilir. Antikoagulan kullananlar ve safra taşı olanlar doktor kontrolünde kullanmalıdır. Hamile kadınlara ilişkin veriler zencefil kökünün malformatif veya feto/neonatal toksisitesinin olmadığını göstermektedir. İhtiyati tedbir olarak hamilelik sırasında kullanımdan kaçınılması tercih edilmekte, yeterli veri bulunmadığından emzirme döneminde kullanılması tavsiye edilmemektedir.
Linum usitatissimum L. (Keten Tohumu)
Kullanılan Kısımlar: Kurutulmuş olgun çekirdekler
Etkili Bileşenler: Müsilaj (başlıca galakturonik asit), ksiloz, galaktoz, mannoz, %30-45 sabit yağ (başlıcası linoleik, linolenik, oleik asitlerin trigliseritleridir), %25 protein, %0.1-1.5 siyanojenik glikozitler ve majör lignan olarak sekoisolarisiresinol glikozitleri, fenil propan türevleri içerir.
Tıbbi Özellikler: Laksatif etki yanında sindirim sistemi şikayetlerini rahatlatıcı, kan lipidlerini düşürücü, antihipertansif, kan şekeri düşürücü, antitümoral, anti mikotik, anti oksidan, fotoprotektif, östrojenik etkileri tanımlanmıştır. Habitual konstipasyon, gastroenterit, irritabl barsak sendromu, divertikulozda dahili kullanımı, ağrılı deri inflamasyonlarında harici kullanımı onaylanmış kullanımlardır. Keten tohumunun ovulatuar siklusları arttırdığı, luteal fazı uzattığı, luteal fazda progesteron/estradiol oranını yükselttiği klinik olarak saptanmıştır. Polikistik over sendromu modelinde etkisi gösterilen keten tohumu ile klinik çalışmalarda da olumlu sonuçlar alınmıştır. Diyette keten tohumu alımının menopoz semptomlarında azalma yaptığı belirtilmiştir. Postmenopozal dönemde kan lipitlerine olumlu etkisi gösterilmiştir.
Kullanım Şekli ve Dozu: Müshil olarak günde üç kez, 250 ml sıvı ile alınan 5 g bütün, ince kırılmış veya taze ezilmiş, suda bekletilmiş tohumlar kullanılır. Etki 18-24 saat sonra başlar. Dislipidemi ve hipertansiyonun destekleyici tedavisi için 20-50 g günlük tüketilebilir.
Yan Etki ve Uyarılar: Meteorizm sık olabilir. Aşırı duyarlılık reaksiyonları çok nadirdir. Uzun süreli kullanımı östrojenik bir etki yapabileceği için hormonlara bağımlı tümörleri olan kadınlarda kullanımı önerilmemektedir. Atonik ve obstrüktif ileus, subileus veya bağırsak tıkanmasına yol açması muhtemel durumlarda, akut batında kullanımı kontrendikedir. Yeterli veri eksikliği nedeniyle ürün hamilelik ve emzirme sırasında tıbbi tavsiye olmaksızın kullanılmamalıdır.
Trigonella foenum-graecum L. (Çemen Otu)
Kullanılan Kısımlar: Kurutulmuş olgun çekirdekler
Etkili Bileşenler: Müsilaj, protein, kalsiyum, demir ve beta karoten açısından zengindir. Özellikle aglikonu diosgenin olan steroidal saponinleri, steroid saponin-peptid esterleri, steroller, flavonoitler, trigonellin, az miktarda uçucu yağ içerir.
Tıbbi Özellikler: Dahilen iştah açıcı ve haricen lapa şeklinde lokal inflamasyon için kullanımı onaylanmıştır. Hiperkolesterolemi, hiperglisemi, galaktogog, gaz giderici, diüretik, emmenagog etkileri belirtilmiştir. Çok sayıda klinik ve preklinik çalışma çemen otunun antidiyabetik, antihiperlipidemik, antiobezite, antikanser, antienflamatuar, antioksidan, antifungal, antibakteriyel, galaktogog ve muhtelif farmakolojik etkileri ile kadın sağlığına katkısını ortaya koymuştur. Perimenopozal şikayetlerde çemen otu ekstresi kullanımı düzelme sağlarken, postmenopozal vajinal atrofide çemen otu vajinal kremi önemli ölçüde şikayetleri gidermiştir. Polikistik over sendromunda metformine ek olarak çemen otu ekstresi uygulaması, overlerin sonografik görüntüsünde ve mens düzeninde iyileşmeler sağlamıştır.
Kullanım Şekli ve Dozu: Soğuk suda 0.5 g drog 3 saat bekletilip süzülerek çay hazırlanır, balla tatlandırılarak günlük toplam doz 6 g olacak şekilde içilebilir. İştahsızlık için yemeklerden önce günde 3 kez 2 g ezilmiş drog sıvı ile alınmalıdır.
Yan Etki ve Uyarılar: Genellikle yetişkinlerde iyi tolere edilir. Oral kullanım sonrası mide bulantısı, şişkinlik, ishal, baş dönmesi, taşikardi, karaciğer toksisitesi, alerjik reaksiyonlar bildirilmiştir. Belki de en olağandışı yan etkisi, stolon tarafından idrara, tere, dışkıya ve muhtemelen anne sütüne özel koku vermesidir. Hamilelik ve emzirme döneminde kullanımla ilgili yeterli veri olmadığı için kullanılması tavsiye edilmemektedir.
Vaccinium macrocarpon Aiton (Turna Yemişi)
Kullanılan Kısımlar: Taze ve kurutulmuş olgun meyveler
Etkili Bileşenler: Proantosiyanidinler (kondanse tanenler, epikateşin ve türevleri), antosiyanidinler, flavonoitler (mirsetin ve kersetin), fenolik asitler, ursolik asit türevleri, iridoitler ve karboksilik asitler içerir.
Tıbbi Özellikler: Proantosiyanidin fraksiyonunun çeşitli patojen izolatlarının üroepitelyal hücrelere tutunması üzerine antiadhezif etkisi belirlenmiştir. Antibakteriyel, antiviral, antiproliferatif, antienflamatuar, antioksidan, radikal uzaklaştırıcı, antimutajen, antikarsinojen etkileri vardır. İdrar yolu enfeksiyonlarında profilaktik amaçla kullanılır. Gebelikte asemptomatik bakteriüri ve semptomatik üriner enfeksiyonda da olumlu sonuçlar bildirilmiştir.
Kullanım Şekli ve Dozu: İdrar yolu enfeksiyonlarında profilaktik olarak %30'luk meyve suyu 30-300 ml/gün, tedavi olarak 360-960 ml/gün önerilmektedir. Konsantre 90 ml meyve suyuna ya da 400-450 mg katı meyveye eşdeğer kapsüllerin 1-6 kapsül/gün ya da 36 mg proantosiyanidinle standardize edilen preparatların 2x1 olarak rekürran üriner infeksiyonda kullanılması önerilmektedir.
Yan Etki ve Uyarılar: İleri yaşta bir hastada immun trombositopeni bildirilmiştir. Böbrek taşı, böbrek fonksiyon bozuklukları bulunanlarda doktor kontrolünde kullanılmalı, diyabet hastalarında meyve suyunun yüksek şeker konsantrasyonuna dikkat edilmelidir.
Melaleuca alternifolia (Çay Ağacı Yağı)
Kullanılan Kısımlar: Yapraklarının ve uç dallarının buharla damıtılmasıyla elde edilen uçucu yağı
Etkili Bileşenler: Ana bileşenler terpinen-4-ol (%29-45), γ-terpinen (%10-28), α-terpinen (%2.7-13.0) ve 1.8-sineoldür (%4.5-16.5). Önemli miktarlarda bulunan diğer monoterpenler arasında α-pinen, limonen, p-simen, viridifloren ve terpinolen yer alır.
Tıbbi Özellikler: Antibakteriyel, antiviral, antifungal, antienflamatuar, yara iyileştirici etkileri bulunmaktadır. Akne, tinea pedis, furonküloz, onikomikoz, siğil gibi cilt rahatsızlıklarında, Trichomonas vaginalis veya Candida albicans'a bağlı servikovajinitte, sistitte, yaraların tedavisinde antiseptik dezenfektan olarak topikal kullanımı tanımlanmıştır. Çay ağacı yağının C. albicans'ın hem insan hücrelerine hem de polistirene yapışmasını azaltarak, biyofilm oluşumunu inhibe ederek ve miselyal forma dönüşümünü engelleyerek etki gösterdiği düşünülmektedir. Flukonazole dirençli suşlara bağlı kandidiyazis tedavisinde topikal çay ağacı yağı formülasyonlarının potansiyel kullanımı için ümit verici in vitro bulgular vardır.
Kullanım Şekli ve Dozu: Uçucu yağı tedavi edilen cilt bozukluğuna bağlı olarak %5-100 konsantrasyonlarında haricen uygulanır. Etkilenen bölgeye günde 1-3 kez %0.5-10 uçucu yağ içeren yağlı sıvı veya yarı katı müstahzarlar ya da pamuklu çubukla 0.03-0.07 ml seyreltilmemiş uçucu yağ doğrudan uygulanır.
Yan Etki ve Uyarılar: Topikal çay ağacı yağı genellikle iyi tolere edilir. Alerjik kontakt dermatit bildirilmiştir. Çay ağacı yağı östrojenik ve antiandrojenik aktiviteye sahiptir, bu nedenle meme çevresinde topikal uygulamadan kaçınılmalıdır. Dahilen kullanım için değildir, oral alınmamalıdır. Oral alımı takiben komaya kadar varan istenmeyen durumlara neden olabilir. Tıbbi gözetim olmaksızın hamilelik veya emzirme döneminde uygulanmamalıdır.
GEBELİK, DOĞUM SONRASI VE EMZİRME DÖNEMİNDE FİTOTERAPİ UYGULAMALARI
Birçok kültürde gebelik, doğum sonrası ve emzirme döneminde destek amacıyla bazı şifalı bitkilerin kullanımına ilişkin bilgiler nesilden nesile aktarılmıştır. Bu bitkiler doğumu kolaylaştırmak, kısırlık problemleri, süt üretimini artırmak, konjesyon ve mastiti tedavi etmek gibi ya da ikincil olarak kabızlık, soğuk algınlığı, depresyonu iyileştirmek gibi nedenlerle kullanılabilmektedir. Ancak bu bitkisel kaynakların çoğu bilimsel olarak yeterince değerlendirilmemiş, sadece geleneksel kullanımları güvenlik ve bazı etkinlikleri hakkında fikir vermiştir.
Gebelik Döneminde Kullanılabilecek Bitkiler
Zingiber officinale (Zencefil): Gebelik bulantı-kusmalarında en çok çalışılan bitkilerden biridir. Orta miktarda veri, zencefil kökünün malformatif veya feto/neonatal toksisitesinin olmadığını göstermektedir. Günlük yaklaşık 1 gram dozda, günde iki ila dört defa bölünmüş şekilde kullanılabilir.
Matricaria chamomilla (Mayıs papatyası): Gebelikte görülen hafif sindirim sistemi şikayetleri ve anksiyete durumlarında kullanılabilir. Sınırlı kullanımda fetüs malformasyonu veya zararlı bir etkisi bildirilmemiştir.
Vaccinium macrocarpon (Turna Yemişi): Gebelikte asemptomatik bakteriüri ve semptomatik üriner enfeksiyonda olumlu sonuçlar bildirilmiştir. İdrar yolu enfeksiyonlarının önlenmesinde güvenle kullanılabilir.
Rosa canina (Kuşburnu): İyi bir C vitamini kaynağı olarak bilinir. Gebelik için herhangi bir yan etki kaydı yoktur ve güvenilirliği yüksektir.
Laktasyonda Kullanılabilecek Bitkiler
Galaktogog Etkili Bitkiler:
Foeniculum vulgare (Rezene): Laktasyon sırasında kullanımı için herhangi bir kontrendikasyon saptanmamıştır, ancak bazı kaynaklar 2 haftadan uzun süreli kullanımını önermemektedir. 1 çay kaşığı taze ezilmiş meyveleri üzerine bir fincan kaynamış su konur, ağzı kapalı olarak 10-15 dakika bekletilir ve süzülerek içilir.
Trigonella foenum-graecum (Çemen otu): En yaygın kullanılan galaktogoglardan biridir. Tavsiye edilen doz günde 3-4 kez 2-3 kapsül (kapsül başına 580-610 mg) olup süt üretimi istenen seviyeye ulaştıktan sonra kesilebilir. Birçok kadın 24-72 saat içinde sonuç aldığını bildirmiştir.
Silybum marianum (Deve dikeni): Peru'da yapılan bir çalışmada 420 mg oral mikronize silimarin kullanımı, plaseboya kıyasla 30. günde süt üretimini %64, 63. günde %86 artırmıştır. Hem anne hem de bebeklerde advers etki bildirilmemiştir.
Galega officinalis (Keçisedefi): Magnezyum ve vitaminlerle birlikte içeren ticari bir galaktagog üründe kullanılmış, annelerin %67'si süt üretimlerinin arttığını bildirmiştir.
Asparagus racemosus (Hint kuşkonmazı): Çift kör, randomize, plasebo kontrollü bir çalışmada günde 60 mg/kg dozda kullanımı, ortalama prolaktin seviyelerini %33 artırmış (plaseboda %10), ortalama bebek ağırlıkları tedavi grubunda %16 artmıştır (plaseboda %6). Hiçbir advers reaksiyon kaydedilmemiştir.
Süt Artırıcı Tıbbi Çay Karışımları: - Karışım:
- Carum carvi (Frenk kimyonu) meyveleri: 2 kısım
- Pimpinella anisum (Anason) meyveleri: 1 kısım
- Foeniculum vulgare (Rezene) meyveleri: 1 kısım
Günde 3-5 fincan - Karışım:
- Pimpinella anisum veya Carum carvi meyveleri: 1 kısım
- Foeniculum vulgare meyveleri: 1 kısım
- Urtica dioica (Isırgan) yaprakları: 1 kısım
- Melissa officinalis (Oğulotu) yaprakları: 1 kısım
Günde 3-5 fincan
Doğum Sonrası ve Perineal Bakımda Kullanılan Bitkiler
Calendula officinalis (Aynısafa): Emziren annelerde meme uçlarında meydana gelen çatlak ve yaralarda kullanılmaktadır ve bebek için güvenlidir. Epizyotomi iyileşme hızını artırdığı ve ağrıyı azalttığı saptanmıştır. 10 g bitki 500 ml suda 10-15 dakika demlenerek kompres şeklinde veya merhemi (%2-5) günde 3-4 kez etkilenen bölgeye topikal olarak uygulanır.
Hamamelis virginiana: Perineal travma ve hemoroit tedavisinde kullanılabilir. Astrenjan ve antiinflamatuar özellikleri vardır.
Gebelikte Kesinlikle Kontrendike Bitkiler
Aşağıdaki bitkiler gebelik boyunca kesinlikle kullanılmamalıdır çünkü uterotonik, emmenagog, abortif veya teratojenik etkilere sahip olabilirler:
- Achillea millefolium (Civanperçemi)
- Angelica sinensis (Çin melek otu)
- Artemisia spp. (Pelin türleri)
- Caulophyllum thalictroides (Mavi kohoş)
- Cimicifuga racemosa (Karayılan otu)
- Ruta graveolens (Sedef otu)
- Salvia officinalis (Adaçayı)
- Tanacetum parthenium (Gümüşdüğme)
- Tanacetum vulgare (Pireotu)
- Vitex agnus-castus (Hayıt) - corpus luteum yetersizliği hariç
İlk Trimesterde Özellikle Dikkatli Kullanılması Gereken Bitkiler
Aşağıdaki bitkiler ilk trimesterde potansiyel riskler taşıyabilir:
- Matricaria chamomilla (Tıbbi papatya)
- Mentha piperita (Nane)
- Thymus vulgaris (Kekik)
- Melissa officinalis (Melisa)
- Lavandula officinalis (Lavanta)
- Glycyrrhiza glabra (Meyan)
- Silybum marianum (Deve dikeni)
Emzirme Döneminde Kontrendike Bitkiler
Aşağıdaki bitkiler süte geçerek bebeği etkileyebileceği veya süt üretimini azaltabileceği için emzirme döneminde kullanılmamalıdır:
- Salvia officinalis (Adaçayı) - süt üretimini azaltır
- Mentha piperita (Nane) - yüksek dozlarda süt üretimini azaltabilir
- Camellia sinensis (Çay) - kafein içeriği nedeniyle
- Cimicifuga racemosa (Karayılan otu)
- Artemisia spp. (Pelin türleri)
- Aloe spp. (Sarısabır türleri)
- Rhamnus spp. (Cehri türleri)
Gebelik ve Laktasyon Döneminde Yaygın Problemler ve Fitoterapi Yaklaşımları - Gebelikte Bulantı-Kusma
- Zingiber officinale (Zencefil): 1-1.5 g/gün tıbbi çay şeklinde
- Matricaria chamomilla (Mayıs papatyası): 1 damla uçucu yağ (aromaterapi lambası ile)
- Rosa damascena (Isparta gülü): 1 damla uçucu yağ (aromaterapi lambası ile) - Gebelikte İdrar Yolu Enfeksiyonu
- Vaccinium macrocarpon (Cranberry): Günde 2 kez 120 ml taze meyve suyu veya günde iki kez 400 mg meyve özütü
- Vaccinium myrtillus (Yaban mersini): Benzer dozajda - Gebelikte Kabızlık
- Linum usitatissimum (Keten tohumu): Günde üç kez, 250 ml sıvı ile alınan 5 g bütün veya ince kırılmış tohumlar
- Bol sıvı alımı zorunludur - Laktasyonda Süt Yetersizliği
Annenin psikolojisi, enerjisi, uyku durumu ve aldığı sıvı miktarı süt yapımını etkileyen önemli faktörlerdir. Fitoterapi bu faktörlerin iyileştirilmesine destek olarak kullanılmalıdır. Süt artırıcı tıbbi çaylar günde 3-5 fincan şeklinde tüketilmelidir. Yukarıda belirtilen karışımlar kullanılabilir. - Meme Başı Çatlağı
- Calendula officinalis (Aynısafa): Lokal kullanım için 10 g bitki 500 ml suda 10-15 dakika demlenerek kompres şeklinde veya merhemi (%2-5) günde 3-4 kez uygulanır
- Bebek için güvenlidir, emzirmeden önce yıkanmasına gerek yoktur - Mastit
- Curcuma longa (Zerdeçal) krem: Laktasyon dönemindeki mastitte etkin olduğu gösterilmiştir
- Phytolacca decandra (Homeopatik): Mastitlerde akla gelmesi gereken ilk remedidir
- Tanacetum parthenium (Gümüşdüğme): Halk arasında mastitte kullanılmaktadır ancak emzirme döneminde genel olarak önerilmemektedir
HOMEOPATİK YAKLAŞIMLAR
Homeopati, gebelik, doğum ve lohusalık döneminde 200 yılı aşkın süredir kullanılan, Dünya Sağlık Örgütü tarafından kabul edilmiş bütüncül bir tedavi yöntemidir. Homeopatide "benzerin benzer ile tedavisi" prensibi uygulanır ve kişiye özel, hipofizyolojik dozlar kullanılır.
Gebelik ve Doğumda Kullanılan Homeopatik Remedilar
Aconitum napellus (Kurtboğan):
- Korkma ve irkilme sonrası tamamlanmamış düşüklerin olduğu durumlar
- Doğum sonrası ateş ve ölüm korkusu ile birlikte geçmeyen ağrılar
- Zor doğum ya da yeni doğanın ölümü sonrasında oluşan şoklar
Arnica montana (Arnika):
- Doğum sonrası annenin kendisini toparlaması gecikirse
- Profilaktik olarak doğum öncesi kullanılırsa kanamayı azaltabilir
- Doğum sonrası yara varmış gibi bir his varsa
- Travma sonrası düşük tehditlerinde
- Doğum sonrası görülen idrar yapamama ya da kaçırmalarında
Bellis perennis (Koyungözü):
- Doğum sonrası rahimden gelen kanamaya meyilli durumlar
- Pelvisteki travmalar ve travma sonrası bitmeyen enfeksiyonlar
- Karın ameliyatları sonrası (özellikle rahim müdahaleleri sonrasında) devam eden ağrılar
Caulophyllum thalictroides (Mavi kohoş):
- Zayıf ve etkisiz doğum sancıları
- Servikal rijiditede
- Yalancı doğum sancılarında
Gelsemium sempervirens (Sarı Yasemin):
- Gebelik sırasında karın ve bacaklarda görülen kramplarda
- Doğum sancıları sırta, yukarıya ve uyluğa yayılıp etkisiz sancılar oluştuğu durumlar
- Muayene sırasında oluşan gerginlikten doğum sancılarının kesildiği durumlar
- Rahim ağzının rijit ve açılamaz olduğu durumlar
- Kötü bir haber ya da gerginlik sonrasında düşük tehditleri
Matricaria chamomilla (Mayıs papatyası):
- Çok kramplı ve ıstırap veren, annenin sürekli dolaşmak istediği doğum süreçleri
- Anneyi öfkeden çıldırtan durumlar
- Emzirme sonrası yeni doğanların kolikleri
- Bebeğin çok öfkeli olduğu, ancak arabada gezerken sakinleştiği kolikler
Phytolacca decandra (Şekerciboyası):
- Mastitlerde ilk akla gelmesi gereken remedi
- Taş gibi sert, ağır, sıcak, şiş, yanan, hassas meme görünümü
- Emzirirken olan batıcı ağrı bütün vücuda yayılır
- Meme ucu ağrılı, çatlak ve geri kaçmış
- Süt göllenmesi, birikimi
Pulsatilla pratensis (Çayır çanı):
- Doğum ağrılarının zayıf ve yetersiz olduğu durumlar
- Doğum sonrası ağrılarda zayıflık
- Plasentanın içerde kaldığı ve bir türlü çıkarılamadığı durumlar
- Lohusalık depresyonunda
- Doğum öncesi bebek rahim içinde doğuma uygun olmayan pozisyonda duruyor
Sepia officinalis (Mürekkep balığı):
- Gebelik sırasında görülen siyatik ağrılar
- Çok çalışma sonrası, lohusalık ya da emzirme döneminde ve gebelikte halsizlik ve bayılma hissi
- Sabahları kahvaltı öncesi yemek görünce ya da kokusunu duyunca ortaya çıkan bulantılar
- Lohusalık depresyonunun en önemli ilacı
- Gebelik sırasındaki kabızlık
- Doğum sonrası rahmin geri toplanmasında zafiyet
- Doğum sonrası hemoroit ve yeni doğan sarılıkları
Lachesis muta (Surukuku yılanının zehri):
- Gebelik sırasında olan şikayetler
- Bebeğin rahim içindeki hafif bir hareketinde bile bayılmalar
- Gebelik sırasında saç dökülmeleri
- Lohusalık döneminde görülen ateşli durumlar
Cephaelis ipecacuanha (İpeka):
- Mukoz membran kanamalarında
- Doğum sonrası kalıcı açık renkli kan akışı
- Hamilelik süresince kullanılmamalıdır
Strychnos nux-vomica (Kargabüken):
- Hamilelikte mide bulantılarının giderilmesinde
- Sık idrara çıkma durumlarında
- Kollarda uyuşma, bacaklarda kramp
- Kabızlık ve sabah gözlenen rahatsızlıklar
ÇOCUKLUK ÇAĞINDA FİTOTERAPİ UYGULAMALARI
Fitoterapi, çocukluk dönemi boyunca belirli kurallara dikkat edilmesi kaydıyla hem tedavide hem de destekleyici olarak başarıyla kullanılmaktadır. Çocuklarda kullanım özel bir yaklaşım gerektirir çünkü büyüme döneminde olmasına bağlı ağırlık, yağ dokusu miktarı, vücut kitle indeksindeki farklılıklar ve fonksiyonel gelişimin henüz erişkin düzeyinde olmaması hem tıbbi bitkinin seçiminde hem de doz ayarlamasında dikkat gerektirir.
Çocuklarda Doz Hesaplama
Çocuk dozu, çocuğun yaşı ya da ağırlığı temel alınarak erişkin dozuna göre tespit edilir.
Young Formülü (Yaşa göre):
Çocuk dozu = [Çocuğun yaşı / (Çocuğun yaşı + 12)] × Erişkin Dozu
Örnek: Erişkin dozu 500 mg ise 11 yaşındaki çocuk için:
500 mg × [11 / (11+12)] = 239 mg
Clark Formülü (Ağırlığa göre):
Çocuk dozu = Erişkin dozu × (Çocuğun ağırlığı / 150)
Pratik Uygulama Dozları:
Yaşa göre:
- 2 yaşa kadar: Erişkin dozunun 1/15-1/10'u
- 4 yaşa kadar: Erişkin dozunun 1/8-1/6'sı
- 9 yaşa kadar: Erişkin dozunun 1/4'ü
- 14 yaşa kadar: Erişkin dozunun 1/2'si
- 18 yaşa kadar: Erişkin dozunun 2/3'ü
Ağırlığa göre:
- 10 kg'a kadar: Erişkin dozunun 1/10-1/6'sı
- 20 kg'a kadar: 1/3'ü
- 40 kg'a kadar: 3/4'ü
Çocukluk Çağında Kullanılan Başlıca Tıbbi Bitkiler
Thymus vulgaris (Kekik):
Antibakteriyel, spazmolitik ve sekretolitik özellikleri nedeniyle üst ve alt solunum sistemi enfeksiyonlarında ilk düşünülecek fitoterapötiklerden biridir. Öksürük ve bronşitte kullanımı Komisyon E tarafından onaylanmıştır.
Matricaria chamomilla (Tıbbi papatya):
Antiseptik, spazmolitik, astrenjan, antiinflamatuar etkisi vardır. Dahilen üst solunum yolu mukoza iritasyonu ve gastrointestinal sistem enflamatuvar hastalıklarında, haricen deri ve müköz membran enflamasyonlarında kullanılır.
Hedera helix (Duvar sarmaşığı):
Çok güçlü sekretolitik etkisi vardır. Çocuklarda üst ve alt solunum yolu enfeksiyonunda kullanılmak üzere şurup formu mevcuttur.
Çocuk dozu:
- Etanolsüz şurup: 0-1 yaş 50-200 mg, 1-4 yaş 150-300 mg, 4-12 yaş 200-630 mg
- Etanollü şurup: 0-1 yaş 20-50 mg, 1-4 yaş 50-150 mg, 4-12 yaş 150-210 mg
Foeniculum vulgare (Rezene):
Antimikrobiyal, antioksidan, sekretolitik, ekspektoran, antifungal etkisi vardır. Solunum yolu enfeksiyonlarında destek tedavide ve mideyi rahatlatıcı, sindirimi kolaylaştırıcı ve gaz söktürücü özelliğinden dolayı dispeptik şikayetlerde kullanılır.
Bebeklik Dönemi Problemleri ve Fitoterapi Yaklaşımları - Oral Moniliazis (Pamukçuk):
Calendula officinalis çayı infüzyonu yaşa veya ağırlığa göre doz hesaplanır. Bebeğe ağız bakımı şeklinde uygulanır, anneye tıbbi çay içirilir. - Diaper Dermatit (Bez Döküntüsü):
- Calendula officinalis yağı (sabit yağ içinde)
- Hamamelis virginiana krem veya merhem
- Karışım yağ: Santalum album (Sandal ağacı), Mentha piperita (Nane), Lavandula angustifolia (Lavanta) yağları 2'şer damla 4 yemek kaşığı badem yağına eklenir - İnfantil Kolik:
Anneye tıbbi çay şeklinde verilir:
- Foeniculum vulgare, Pimpinella anisum, Cuminum cyminum, Matricaria chamomilla ile tekli veya kombine tıbbi çay şeklinde günde 2-3 su bardağı
Bebek için:
- ½ yemek kaşığı soğuk sıkım zeytinyağı veya tatlı badem yağı içine 1 damla Lavandula angustifolia veya Matricaria chamomilla uçucu yağı eklenerek karın masajı - Diş Çıkarma:
- Syzygium aromaticum uçucu yağı sabit yağ içinde diş etlerine masaj
- Bebeği sakinleştirmek için 1 damla Matricaria chamomilla veya Lavandula angustifolia uçucu yağı (taşıyıcı yağ içinde) ile ayak altına masaj - Solunum Yolu Enfeksiyonları:
- Hedera helix: Çok güçlü sekretolitik etki, antispazmotik, antiviral, antibakteriyel
- Thymus vulgaris: Antibakteriyel, spazmolitik, sekretolitik
- Salvia officinalis: Antibakteriyel, antifungal, antiviral, sekretolitik
- Tilia sp.: Antipiretik, ekspektoran
- Sambucus nigra: Antipiretik, antibakteriyel, terletici - İmmun Sistem Destekleyici:
- Echinacea purpurea: İmmünstimülan, antienflamatuar, antibakteriyel, antiviral. Viral üst solunum yolu enfeksiyonlarında destekleyici olarak kullanılır.
- Pelargonium sidoides (Afrika sardunyası): İmmün modülatör, antiviral ve antibakteriyel. Birçok virüs üzerinde doğrudan antiviral etkisi gösterilmiştir. - İştahsızlık ve Gastrointestinal Sistem Problemleri:
Commission E tarafından bildirilen iştah azlığı ve dispeptik şikayetlerde kullanılan tıbbi bitkiler:
Acı madde içerenler:
- Centaurium erythraea (Kantaron)
- Taraxacum officinale (Karahindiba)
- Gentiana lutea (Afat)
Aromatik içerenler:
- Pimpinella anisum (Anason)
- Foeniculum vulgare (Rezene)
- Coriandrum sativum (Kişniş)
- Zingiber officinale (Zencefil)
Diğer gastrointestinal şikayetler:
- Lavandula flos: Fonksiyonel epigastrik semptomlar, meteorizm
- Linum usitatissimum: Gastrit ve enterit için müsilaj
- Matricaria chamomilla: Gastrointestinal spazm ve inflamatuvar durumlar
- Melissa officinalis: Fonksiyonel gastrointestinal şikayetler
- Mentha piperita: Üst GİS ve safra kanalı spazmı
- Zingiber officinale: Hazımsızlık ve taşıt tutması
Uçucu Yağların Çocuklarda Kullanımı
Uçucu yağlar antimikrobiyal, antispazmotik, antioksidan, karminatif, antikandidal etkileri yanı sıra pratik kullanımı nedeniyle çocukluk döneminde özellikle tercih edilmektedir. En önemli özellikleri dahilen kullanılmamasıdır.
Uygulama Kuralları:
- Mutlaka inceltilmeli, taşıyıcı yağ içinde uygulanmalı
- Kesinlikle oral verilmemeli
- Direkt deri ve mukoza teması olmamalı
- Aynı yağ veya karışım uzun süre kullanılmamalı
- Bebeklerde ve küçük çocuklarda yüz ve göğüs bölgesinde kullanılmamalı (solunum spazmı riski)
- Yakaya, yastığa damlatılabilir veya aromaterapi lambası kullanılabilir
Doz:
- 0-4 yaş: Çok sınırlı bitki ve çok düşük doz
- 4-7 yaş: Çok düşük doz, alerji yönünden dikkat
- 7-12 yaş: Tüm tıbbi yağlar erişkin dozunun yarısı
Masaj yağı: 25 ml sabit yağa 6 damla uçucu yağ
Tıbbi Çaylar
Çocuklarda sıvı alabileceği yaştan itibaren kullanılabilen tıbbi çayların kabul edilebilmesi için tat ve koku çok önemlidir. Çocukların karışım tıbbi çaylarında yaşla orantılı olarak olabildiğince az bitki kullanılmalıdır (2-4 arası).
Uygulama İlkeleri:
- Tıbbi çaylar taze hazırlanmalı
- Aç karnına verilmeli
- Yudum yudum içirilmeli
- Dahili kullanım yanı sıra tüm banyo, el-ayak banyosu ya da kompres şeklinde uygulanabilir
Pratik Dozlar:
- 5 yaş altı: Günlük dozun yarısı
- 2 yaş altı: Günlük dozun dörtte biri
GÜVENLİK VE KONTRENDİKASYONLAR
Gebelikte Kesinlikle Kontrendike Bitkiler
Aşağıdaki bitkiler abortif, emmenagog veya teratojenik etkileri nedeniyle gebelik süresince kesinlikle kullanılmamalıdır:
- Achillea millefolium (Civanperçemi)
- Aloe vera (Sarısabır)
- Angelica sinensis (Çin melek otu)
- Artemisia absinthium (Acı pelin)
- Artemisia vulgaris (Adi pelin)
- Caulophyllum thalictroides (Mavi kohoş)
- Cimicifuga racemosa (Karayılan otu)
- Ruta graveolens (Sedef otu)
- Salvia officinalis (Adaçayı)
- Tanacetum parthenium (Gümüşdüğme)
- Tanacetum vulgare (Pireotu)
- Thuja occidentalis (Mazı)
İlk Trimesterde Kontrendike Bitkiler
Aşağıdaki bitkiler özellikle ilk trimesterde potansiyel risk taşır:
- Angelica spp. (Melek otu türleri)
- Arctostaphylos uva-ursi (Ayı üzümü)
- Calendula officinalis (Aynısafa)
- Glycyrrhiza glabra (Meyan)
- Matricaria chamomilla (Tıbbi papatya) - yüksek dozlarda
- Melissa officinalis (Melisa) - yüksek dozlarda
- Mentha piperita (Nane) - yüksek dozlarda
- Thymus vulgaris (Kekik) - yüksek dozlarda
Emzirme Döneminde Kontrendike Bitkiler
Süte geçerek bebeği etkileyebilecek veya süt üretimini azaltabilecek bitkiler:
- Salvia officinalis (Adaçayı) - süt yapımını azaltır
- Mentha piperita (Nane) - yüksek dozlarda
- Artemisia spp. (Pelin türleri)
- Aloe spp. (Sarısabır türleri)
- Cimicifuga racemosa (Karayılan otu)
- Camellia sinensis (Çay) - yüksek dozlarda kafein nedeniyle
- Symphytum officinale (Karakafes) - hepatotoksik pirolisidin alkaloidleri
Genel Güvenlik Prensipleri - Kalite Kontrolü: Sadece güvenilir kaynaklardan temin edilen, standardize edilmiş preparatlar kullanılmalıdır.
- Doktor Danışmanlığı: Özellikle gebelik, emzirme ve çocukluk döneminde fitoterapi uygulamaları mutlaka hekim bilgisi dahilinde olmalıdır.
- Doz Dikkat: Önerilen dozların üzerine çıkılmamalı, "doğal olduğu için zararsızdır" yanılgısına kapılınmamalıdır.
- İlaç Etkileşimleri: Konvansiyonel ilaçlarla etkileşim potansiyeli her zaman göz önünde bulundurulmalıdır.
- Alerjik Reaksiyonlar: Özellikle Asteraceae familyasına ait bitkilerde (papatya, aynısafa vb.) alerji riski dikkate alınmalıdır.
- Süre Sınırlaması: Uzun süreli kullanım gerektiren durumlarda periyodik kontroller yapılmalıdır.
