Ramazan ayının başlangıcı her yıl bazı tartışmaları beraberinde getirir. Özellikle “başka bir ülkede hilal görüldüyse tüm dünyada Ramazan başlamış sayılır” iddiası ve bazı bölgelerde “çok kısa süre oruç tutulduğu” yönündeki söylentiler, bilimsel ve tarihsel gerçeklerle uyuşmamaktadır.
Nebimiz Muhammed Döneminde Uygulama: Yerel Gözleme Dayalı Başlangıç
Nebimiz Muhammed döneminde farklı bölgelerin birbirleriyle anlık iletişim kurması mümkün değildi. Haberlerin günler hatta haftalar sonra ulaştığı bir çağda, toplumlar doğal olarak bulundukları yerde yaptıkları gözleme göre hareket ediyordu.
Bu nedenle:
Her bölge kendi ufkunda hilali gördüğünde Ramazan’a başlıyordu.
Başka bir şehir veya ülkedeki gözlem, diğer bölgeleri bağlamıyordu.
Oruç başlangıcı yerel gözlem esasına dayanıyordu.
Bu uygulama teknik zorunluluğun ötesinde, aynı zamanda astronomik bir gerçekliğe de dayanır: Ay her yerde aynı anda aynı şekilde görünmez.
Ay Her Yerden Aynı Anda Görünmez
Ay’ın görünürlüğü birkaç temel değişkene bağlıdır:
Coğrafi enlem ve boylam
Gün batımının gerçekleştiği saat
Ay’ın ufuk üzerindeki yüksekliği
Ay ile Güneş arasındaki açısal mesafe
Atmosfer koşulları
Ufuk çizgisinin açık veya kapalı olması
Dünya küresel olduğu için, Ay her ülkede aynı açıyla ve aynı anda görülemez. Bir yerde hilal net biçimde görülürken başka bir yerde henüz ufkun altında kalabilir.
Dolayısıyla:
> Bir ülkede hilalin görülmesi, tüm dünyada görüldüğü anlamına gelmez.
Bu durum modern astronomi hesaplarıyla açık biçimde gösterilebilmektedir.
Modern Gökyüzü Simülasyonları Ne Gösteriyor?
Bugün gökyüzü hareketlerini anlık ve hassas biçimde simüle eden araçlar bulunmaktadır. Bunlardan bazıları:
Stellarium
SunCalc
Google tarafından geliştirilen Google Earth Pro
Bu araçlarla herhangi bir konum seçilerek:
Ay’ın o gün hangi saatte battığı,
Ufuk üzerindeki yüksekliği,
Hilalin görülme ihtimali,
Gün doğumu ve gün batımı saatleri
hassas şekilde hesaplanabilmektedir.
Simülasyonlar açık biçimde göstermektedir ki aynı gün ve saatte dünyanın farklı bölgelerinde Ay’ın konumu ve görünürlüğü farklıdır. Bu da hilalin küresel olarak aynı anda görülmesinin mümkün olmadığını ortaya koyar.
“Wakan Köyü’nde 3,5 Saat Oruç Tutuluyor” İddiası
Her Ramazan ayında sosyal medyada dolaşıma giren bir diğer iddia ise bazı bölgelerde orucun yalnızca birkaç saat sürdüğüdür. En çok örnek verilen yerlerden biri:
Wakan Köyü
Hakkında yayılan iddia şudur:
> “Wakan’da Ramazan’da sadece 3,5 saat oruç tutuluyor.”
Ancak bu bilgi doğru değildir.
Gerçek Durum Nedir?
Wakan Köyü yüksek dağlarla çevrili bir vadide yer alır. Bu nedenle:
Güneş ışığı köye geç ulaşır,
Dağlar nedeniyle erken kaybolur.
Fakat burada kritik nokta şudur:
Güneş dağın arkasına geçse bile gökyüzü kararmış sayılmaz. İslamî ölçüye göre iftar, güneş ışığının kaybolmasıyla değil, güneşin astronomik olarak batmasıyla gerçekleşir.
Modern hesaplamalar göstermektedir ki:
Wakan’da Ramazan’da oruç süresi genellikle 11–13 saat arasındadır.
3–4 saatlik oruç süresi iddiası bilimsel olarak mümkün değildir.
Bu durum her yıl astronomik hesaplarla tekrar tekrar doğrulanmaktadır.
Dünya Yuvarlak Olduğu İçin Görüş Aynı Olamaz
Temel gerçek şudur:
Dünya küreseldir.
Ay ve Güneş’in konumu her bölge için farklı açılarda görünür.
Gün batımı her yerde aynı anda gerçekleşmez.
Dolayısıyla:
Bir ülkede hilal görülürken başka bir ülkede henüz görünmemesi doğaldır.
Tüm dünyada tek bir gözleme göre Ramazan başlatılması astronomik gerçeklerle uyumlu değildir.
Bu tartışmanın temel sebepleri:
- Bazı ülkelerin küresel tek tarih uygulamasını tercih etmesi.
- Bazı ülkelerin yerel gözlemi esas alması.
- Bazı yerlerde astronomik hesap, bazılarında çıplak göz gözlemi kullanılması.
- Sosyal medyada doğrulanmamış bilgilerin hızla yayılması.
Her yıl aynı tartışma yeniden ortaya çıkmaktadır.
Tarihsel uygulama, modern astronomi ve gözlem araçları birlikte değerlendirildiğinde şu sonuçlara ulaşılır:
Hilalin bir ülkede görülmesi tüm dünyayı bağlamaz.
Nebimiz Muhammed döneminde uygulama yerel gözleme dayanıyordu.
Astronomi bilimi Ay’ın her yerde aynı anda görünmediğini açıkça gösterir.
Wakan Köyü gibi yerlerde çok kısa süre oruç tutulduğu iddiası gerçek dışıdır.
Modern simülasyon araçları bu gerçekleri herkesin doğrulamasına imkân tanımaktadır.
Dolayısıyla Ramazan’ın başlangıcı konusunda sağlıklı yaklaşım, bulunulan bölgedeki gerçek astronomik koşulları esas almak ve doğrulanmamış iddiaları tekrar etmemektir.
